Panduan Kerja Lapangan — Nota JomSkor

Bab ini menerangkan proses pelaksanaan kerja lapangan Geografi Tingkatan 4 mengikut enam peringkat: penentuan tajuk, perancangan, pengumpulan data, persembahan data, penganalisisan data dan kesimpulan (Rajah 16.1). Murid perlu memilih isu atau tajuk berdasarkan tema geografi yang telah dipelajari, merancang jadual kerja, objektif dan kaedah kajian, mengumpul data primer atau sekunder, menyusun data dalam bentuk jadual dan grafik, menganalisis data, serta menghasilkan laporan mengikut format yang ditetapkan. Bab ini juga menyertakan contoh surat makluman kepada ibu bapa dan surat akuan diri murid sebagai sebahagian daripada persediaan kerja lapangan.

Geografi · Tingkatan 4

16.1 Penentuan Tajuk

Tajuk kajian lapangan boleh dipilih berdasarkan tema geografi Tingkatan 4 yang telah dipelajari.
Murid boleh mendapatkan panduan daripada guru mata pelajaran semasa memilih tajuk kajian.
Tajuk yang dipilih perlu jelas dan boleh menimbulkan perasaan ingin tahu untuk meneroka sesuatu maklumat.
Isu semasa yang berkaitan dengan topik yang telah dipelajari amat sesuai dijadikan tajuk kerja lapangan.
Perkara yang perlu difikirkan semasa memilih isu atau tajuk (Rajah 16.2): apakah isu atau masalah yang wujud, adakah isu tersebut sesuai dengan bab yang telah dipelajari, di manakah lokasi kajian dan adakah data mudah diperoleh, jelaskan kepentingan isu, serta impak dan kesan daripada kajian.
Glosari: Kerja lapangan ialah kajian tentang sesuatu yang dilakukan di tempat semula jadinya untuk mendapatkan data, maklumat dan sebagainya bagi tujuan tertentu dan bukan dijalankan di dalam makmal, pejabat dan sebagainya (Kamus Dewan Edisi Keempat, 2015).

16.2 Perancangan

Murid perlu merancang kerja lapangan dengan menyediakan jadual kerja sepanjang tempoh pelaksanaan, dan boleh berbincang dengan guru mata pelajaran untuk membantu menyediakan jadual kerja.
Perkara yang perlu dirancang: a) tempoh masa, b) objektif kajian, c) kaedah kajian, d) pemilihan lokasi, e) pemilihan sampel kajian.
Tempoh pelaksanaan mengambil masa antara dua hingga empat minggu bergantung kepada perbincangan dengan guru.
Kerja lapangan boleh dilakukan secara berkumpulan, namun hasil dapatan perlu dilaporkan secara individu.
Objektif kajian adalah untuk menerangkan tujuan murid melakukan kajian, dan perlu dimulakan dengan kata kerja seperti mengenal pasti, mencadangkan, mengkaji, membandingkan, menghuraikan, menganalisis dan menilai.
Kaedah kajian terbahagi kepada kaedah kualitatif (temu bual, pemerhatian, rujukan dan analisis dokumen) dan kaedah kuantitatif (soal selidik).
Aspek keselamatan perlu dititikberatkan sepanjang melaksanakan kerja lapangan — murid mesti membawa surat kebenaran sekolah dan ibu bapa sebagai pengenalan diri, dan jika melibatkan premis atau kawasan persendirian, perlu mendapatkan kebenaran serta mematuhi peraturan pihak berkenaan (rujuk Lampiran 1 dan Lampiran 2).

16.3 Pengumpulan Data

Data boleh dikumpul secara individu atau berkumpulan menggunakan beberapa kaedah, dan terbahagi kepada data primer atau data sekunder.
Pengumpulan data primer boleh dilakukan secara pemerhatian, temu bual, soal selidik, rakaman video, foto, lakaran, ukuran, kiraan dan sebagainya.
Data sekunder diperoleh melalui data yang diterbitkan oleh orang lain seperti sumber Internet dan buku.
Kaedah pemerhatian: membuat pemerhatian di kawasan kajian dan mencatat tentang isu yang hendak dikaji; foto yang diambil boleh menjadi bahan bukti kaedah ini.
Kaedah temu bual: murid menyediakan soalan berkaitan isu yang hendak dikaji menggunakan borang temu bual sebagai panduan; orang yang ditemu bual dipanggil responden atau orang sumber.
Kaedah soal selidik: murid perlu menyediakan borang soal selidik yang mengandungi soalan-soalan berkaitan isu yang hendak dikaji, dan borang tersebut perlu diedarkan kepada responden untuk mendapatkan maklumat yang hendak dikumpul.
Kaedah rujukan: murid boleh membuat rujukan di pusat sumber sekolah, buku teks, keratan akhbar, majalah dan bahan multimedia; setiap rujukan perlu dicatat menggunakan format yang telah ditetapkan.

16.4 Persembahan Data

Selepas memperoleh data dan maklumat melalui kaedah yang digunakan, data perlu dianalisis untuk dipersembahkan.
Data perlu disusun dalam bentuk jadual supaya mudah untuk mendapatkan jumlah, purata, peratus dan sebagainya.
Jadual merupakan maklumat yang telah disusun dalam bentuk yang kemas, ringkas dan senang difahami.
Contoh: Jadual 16.1 menunjukkan faktor migrasi keluar penduduk Kampung Parit Sungai Melan, Kuala Kurau tahun 2018 mengikut kekerapan dan bilangan responden (Pekerjaan: 12 orang, Mengikut keluarga: 09 orang, Pendidikan: 06 orang, Lain-lain: 03 orang, Jumlah: 30 orang; sumber: soal selidik).
Seterusnya, data boleh dipersembahkan dalam bentuk grafik seperti graf bar mudah atau peta pemikiran supaya lebih jelas.

16.5 Penganalisisan Data

Data kuantitatif yang dikumpulkan melalui soal selidik perlu dianalisis untuk mendapatkan jumlah, purata, peratus dan sebagainya.
Data kualitatif yang dikumpul melalui temu bual, pemerhatian dan analisis dokumen dianalisis berdasarkan keperluan kerja lapangan.

16.6 Kesimpulan (dan Format Laporan)

Kesimpulan dilakukan berdasarkan data atau maklumat yang diperoleh, manakala laporan kerja lapangan adalah mengikut panduan format yang ditetapkan.
Jadual 16.2 Format laporan kajian lapangan (mengikut halaman): 1. Penghargaan, 2. Pendahuluan, 3. Objektif Kajian, 4. Kawasan Kajian, 5. Kaedah Kajian, 6. Hasil Kajian, 7. Kesimpulan, 8. Rujukan.
Kriteria dan proses kerja murid selepas mengenal pasti tajuk/isu: Perancangan (jadual kerja, objektif kajian, penentuan kaedah kajian) → Proses awal (mengumpul maklumat daripada pelbagai sumber menggunakan kaedah yang sesuai) → Laporan akhir (Penghargaan, Pendahuluan, Objektif Kajian, Kawasan Kajian, Kaedah Kajian, Hasil Kajian, Kesimpulan, Rujukan).
Senarai semak tugasan geografi turut merangkumi: perancangan (jadual kerja, carta alir proses kerja, objektif kajian, kaedah kajian), proses awal (borang soal selidik 10-20 responden, jadual senarai responden, gambar pemerhatian, bahan lampiran/salinan sumber maklumat/rujukan), dan laporan akhir (jadual analisis dan grafik/graf/carta pai, justifikasi dan tafsiran graf, konsep dengan fakta/huraian/contoh, masalah sekurang-kurangnya 4 dengan fakta/huraian/contoh, cadangan penambahbaikan dengan fakta/huraian/contoh, hantar laporan).

Contoh soalan

Senaraikan LIMA perkara yang perlu dirancang oleh murid semasa merancang kerja lapangan Geografi.

a) Tempoh masa
b) Objektif kajian
c) Kaedah kajian
d) Pemilihan lokasi
e) Pemilihan sampel kajian

Contoh soalan

Berdasarkan proses kerja lapangan seperti dalam Rajah 16.1, nyatakan ENAM peringkat pelaksanaan kerja lapangan mengikut turutan.

01 Penentuan tajuk
02 Perancangan
03 Pengumpulan data
04 Persembahan data
05 Penganalisisan data
06 Kesimpulan

Contoh soalan

Terangkan perbezaan antara kaedah kualitatif dan kaedah kuantitatif yang digunakan semasa mengumpul data dan maklumat dalam kerja lapangan.

Kaedah kualitatif melibatkan temu bual, pemerhatian, rujukan dan analisis dokumen.
Kaedah kuantitatif menggunakan soal selidik semasa melaksanakan kajian lapangan.
Murid boleh memilih sama ada menggunakan kaedah kualitatif atau kaedah kuantitatif bergantung kepada keperluan kajian.

Memilih tajuk yang tidak jelas atau tidak berkaitan dengan tema geografi Tingkatan 4 yang telah dipelajari.
Tidak mempertimbangkan sama ada lokasi kajian sesuai dan data mudah diperoleh sebelum memilih tajuk.
Tidak menyediakan jadual kerja atau merancang tempoh pelaksanaan (dua hingga empat minggu) sebelum memulakan kerja lapangan.
Objektif kajian tidak dimulakan dengan kata kerja yang sesuai seperti mengenal pasti, mengkaji, membandingkan atau menganalisis.
Tidak membezakan dengan jelas antara data primer (pemerhatian, temu bual, soal selidik, rakaman video, foto, lakaran, ukuran, kiraan) dan data sekunder (sumber Internet dan buku).
Tidak menyediakan borang temu bual atau borang soal selidik sebagai panduan sebelum menemu bual responden.
Tidak mencatat rujukan mengikut format yang telah ditetapkan.
Tidak menyusun data dalam bentuk jadual yang kemas, ringkas dan senang difahami sebelum dipersembahkan dalam bentuk grafik.
Laporan tidak mengikut format yang ditetapkan (Penghargaan, Pendahuluan, Objektif Kajian, Kawasan Kajian, Kaedah Kajian, Hasil Kajian, Kesimpulan, Rujukan).
Melaporkan hasil dapatan secara berkumpulan sedangkan hasil dapatan perlu dilaporkan secara individu.
Tidak membawa surat kebenaran sekolah dan ibu bapa sebagai pengenalan diri semasa menjalankan kerja lapangan.
Tidak mendapatkan kebenaran daripada pihak berkenaan apabila kerja lapangan melibatkan premis atau kawasan persendirian.

Hafal enam peringkat kerja lapangan mengikut turutan yang betul: penentuan tajuk, perancangan, pengumpulan data, persembahan data, penganalisisan data, kesimpulan (Rajah 16.1).
Bagi soalan tentang perancangan, ingat lima perkara yang perlu dirancang: tempoh masa, objektif kajian, kaedah kajian, pemilihan lokasi, pemilihan sampel kajian.
Objektif kajian mesti dimulakan dengan kata kerja seperti mengenal pasti, mencadangkan, mengkaji, membandingkan, menghuraikan, menganalisis atau menilai — bukan ayat biasa.
Bezakan kaedah kualitatif (temu bual, pemerhatian, rujukan, analisis dokumen) daripada kaedah kuantitatif (soal selidik) apabila ditanya jenis kaedah kajian.
Bezakan data primer (pemerhatian, temu bual, soal selidik, rakaman video, foto, lakaran, ukuran, kiraan) daripada data sekunder (sumber Internet dan buku).
Ingat lapan komponen format laporan kajian lapangan mengikut turutan (Jadual 16.2): Penghargaan, Pendahuluan, Objektif Kajian, Kawasan Kajian, Kaedah Kajian, Hasil Kajian, Kesimpulan, Rujukan.
Untuk soalan tentang keselamatan, sebut surat kebenaran sekolah dan ibu bapa serta keperluan mendapatkan kebenaran pihak berkenaan jika kerja lapangan melibatkan premis persendirian.
Apabila diminta menerangkan persembahan data, sebut bahawa data perlu disusun dalam bentuk jadual dahulu (untuk jumlah, purata, peratus) sebelum dipersembahkan dalam bentuk grafik seperti graf bar mudah atau peta pemikiran.

Responden: Orang yang ditemu bual atau dipanggil orang sumber semasa kaedah temu bual dijalankan.
Temu bual: Kaedah menyediakan soalan berkaitan isu yang hendak dikaji menggunakan borang temu bual sebagai panduan semasa menjalankan temu bual dengan responden atau orang sumber.
Data primer: Data yang dikumpul secara pemerhatian, temu bual, soal selidik, rakaman video, foto, lakaran, ukuran, kiraan dan sebagainya.
Pemerhatian: Kaedah membuat pemerhatian di kawasan kajian dan mencatat tentang isu yang hendak dikaji; foto yang diambil boleh menjadi bahan bukti kaedah ini.
Soal selidik: Borang yang mengandungi soalan-soalan berkaitan isu yang hendak dikaji, diedarkan kepada responden untuk mendapatkan maklumat yang hendak dikumpul.
Data sekunder: Data yang diperoleh melalui data yang diterbitkan oleh orang lain seperti sumber Internet dan buku.
Kerja lapangan: Kajian tentang sesuatu yang dilakukan di tempat semula jadinya untuk mendapatkan data, maklumat dan sebagainya bagi tujuan tertentu dan bukan dijalankan di dalam makmal, pejabat dan sebagainya (Kamus Dewan Edisi Keempat, 2015).
Objektif kajian: Penerangan tentang tujuan murid melakukan kajian; perlu dimulakan dengan kata kerja seperti mengenal pasti, mencadangkan, mengkaji, membandingkan, menghuraikan, menganalisis dan menilai.
Kaedah kualitatif: Kaedah kajian yang melibatkan temu bual, pemerhatian, rujukan dan analisis dokumen.
Kaedah kuantitatif: Kaedah kajian yang menggunakan soal selidik semasa melaksanakan kajian lapangan.
Jadual (dalam persembahan data): Maklumat yang telah disusun dalam bentuk yang kemas, ringkas dan senang difahami bagi mendapatkan jumlah, purata, peratus dan sebagainya.