Kesan Kegiatan Ekonomi Terhadap Alam Sekitar — Nota JomSkor

Bab ini membincangkan pelbagai kesan kegiatan ekonomi (pertanian, perindustrian/pembuatan, perlombongan dan pelancongan) terhadap alam sekitar, termasuk kepupusan, pencemaran, perubahan landskap, peningkatan suhu bumi, penipisan lapisan ozon dan hakisan tanih. Setiap kegiatan ekonomi dihuraikan mengikut punca dan kesan khususnya, disertai contoh kawasan sebenar di Malaysia dan luar negara. Bab ini turut membincangkan usaha-usaha mengurangkan kesan buruk ini seperti EIA, penguatkuasaan undang-undang, kempen kesedaran, pendidikan alam sekitar, teknologi hijau, R&D, kitar semula dan penghutanan semula.

Geografi · Tingkatan 5

10.1 Kesan Kegiatan Ekonomi Terhadap Alam Sekitar (Kesan Umum)

Kepupusan: kegiatan pembalakan, pertanian dan pembinaan menyebabkan pelbagai spesies flora dan fauna pupus; penebangan hutan memusnahkan habitat dan sumber makanan hidupan liar; pencemaran air akibat sisa pepejal dan sisa toksik menyebabkan kepupusan hidupan akuatik (contoh: Badak Sumatera telah mengalami kepupusan).
Pencemaran alam sekitar: kegiatan pertanian yang menggunakan baja kimia, racun serangga dan pembuangan tinja haiwan menyebabkan pencemaran air; kegiatan perindustrian menyebabkan pencemaran air akibat pembuangan sisa toksik terus ke sungai; pelepasan asap kilang menyebabkan pencemaran udara.
Perubahan landskap: pertukaran pandang darat fizikal sesuatu kawasan daripada persekitaran semula jadi kepada persekitaran baharu akibat aktiviti manusia; kawasan hutan menjadi kawasan pertanian, pelancongan dan perindustrian; melombong bijih timah mewujudkan tasik bekas lombong, tanih berpasir dan kawasan tandus.
Peningkatan suhu bumi: berlaku akibat pertambahan gas rumah hijau seperti karbon dioksida (CO2), karbon monoksida (CO), nitrogen oksida (NO2) dan metana (CH4); punca utama ialah gas daripada pembakaran bahan api fosil, asap kilang dan asap kenderaan.
Penipisan lapisan ozon: klorofluorokarbon (CFC) adalah penyumbang utama; CFC digunakan dalam industri penghawa dingin, aerosol dan peti sejuk; berlaku akibat pembebasan CFC, karbon monoksida (CO) dan nitrogen oksida (NO2) ke atmosfera dari sektor perindustrian.
Hakisan tanih: kegiatan pertanian yang melibatkan penebangan pokok menyebabkan cerun bukit terdedah, mudah terhakis dan tanih longgar kerana akar tidak dapat mencengkam tanih; tanah runtuh sering berlaku di lereng bukit akibat pembinaan lebuh raya dan pembukaan kawasan pertanian.

10.2 Kesan Kegiatan Pertanian Terhadap Alam Sekitar

Penerokaan kawasan hutan: pembukaan kawasan pertanian seperti ladang kelapa sawit memusnahkan habitat flora dan fauna; spesies pokok berharga (meranti, keruing, seraya) berkurangan, spesies haiwan (harimau, orang utan, badak sumbu) terancam; keseimbangan ekosistem hutan terganggu kerana rantaian makanan terjejas.
Hakisan tanih dan tanah runtuh berlaku kerana permukaan tanah terdedah dan tiada akar mencengkam tanah; pertanian pindah mengurangkan kesuburan tanih kerana kekurangan nutrien; pembakaran hutan untuk pertanian menyebabkan jerebu dan pencemaran udara.
Contoh: pembukaan kawasan pertanian tanah tinggi di Lojing, Kelantan dan kegiatan pembalakan di Kalimantan, Indonesia.
Penggunaan bahan kimia: baja kimia menyebabkan pencemaran tanih yang mengancam kesihatan manusia, haiwan ternakan dan hidupan akuatik; racun serangga dan racun rumpai meninggalkan bahan toksik seperti zink dan plumbum menyebabkan pencemaran udara, air dan tanih; tanih menjadi berasid (kemiskinan tanih) dan kurang subur.
Contoh: penggunaan baja kimia dan racun serangga yang meluas di kawasan pertanian hawa sederhana di Cameron Highlands.
Aktiviti pembuangan dan pemprosesan sisa pertanian: sisa seperti jerami padi dan hampas kelapa sawit yang dilupuskan secara tidak terancang menyebabkan pencemaran udara dan air; sisa pertanian yang reput menghasilkan gas metana (gas rumah hijau); contoh pembakaran jerami padi di daerah Nghe An, Vietnam.

10.2 Kesan Kegiatan Industri Pemprosesan dan Pembuatan Terhadap Alam Sekitar

Pembinaan tapak perindustrian: hutan ditebang untuk membina kawasan perindustrian; pembinaan infrastruktur, pengangkutan, telekomunikasi dan bekalan elektrik menghasilkan landskap baharu; contoh kawasan perindustrian petrokimia di Kerteh, Terengganu dan Pulau Muara Besar, Brunei Darussalam.
Pembebasan gas dan habuk kilang: menyebabkan pencemaran udara oleh gas berbahaya seperti karbon dioksida dan karbon monoksida; pembebasan CFC menipiskan lapisan ozon dan meningkatkan sinaran ultraungu; kesihatan manusia terjejas (kanser kulit, katarak mata, asma).
Fenomena pulau haba menyebabkan kawasan bandar lebih panas berbanding luar bandar; hujan asid berlaku akibat pencemaran udara oleh karbon dioksida, karbon monoksida dan sulfur dioksida.
Pembuangan sisa toksik: mencemarkan air sungai dan boleh menyebabkan kepupusan hidupan akuatik; pencemaran air mengganggu bekalan air domestik dan menjejaskan kesihatan manusia; contoh keratan akhbar pencemaran Sungai Kim Kim, Johor (Berita Harian, 2019).

10.2 Kesan Kegiatan Perlombongan Terhadap Alam Sekitar

Penerokaan kawasan sumber mineral: mengganggu ekosistem hutan, sungai dan laut; kemusnahan hutan meningkatkan suhu setempat dan mengancam haiwan liar dengan kepupusan; kerosakan cerun bukit menyebabkan cerun tidak stabil dan tanah runtuh; pencemaran air akibat perlombongan bauksit dan bijih timah; terumbu karang rosak akibat perlombongan petroleum. Contoh: perlombongan gas asli di Bintulu, Sarawak dan perlombongan arang batu di Wilayah Guizhou, China.
Pembinaan kawasan industri dan infrastruktur: perlombongan mendorong perkembangan perindustrian, infrastruktur dan petempatan pesat; perubahan landskap berlaku; kawasan pantai menjadi kawasan industri petrokimia. Contoh: perlombongan petroleum di Kerteh, Terengganu dan di Texas, Amerika Syarikat.
Sisa perlombongan: pembuangan sisa perlombongan mencemarkan air dan udara; sisa perlombongan bijih timah seperti kelodak masuk ke sungai menyebabkan sungai keruh; pengkuarian membebaskan habuk, debu, gas sulfur dioksida dan karbon monoksida. Contoh: perlombongan batu kapur di Tasek, Perak.
Pengangkutan hasil perlombongan: pencemaran air dan tanah berlaku akibat kemalangan atau tumpahan hasil perlombongan semasa pengangkutan (contoh: pencemaran air laut akibat perlanggaran kapal pengangkut minyak); pengangkutan bauksit mengakibatkan pencemaran darat dan udara. Contoh: perlombongan bauksit di Kuantan, Pahang.
Tinggalan lombong: kawasan bekas lombong ditinggalkan selepas kehabisan sumber menjadi kawasan tandus tidak sesuai untuk pertanian; tasik terbentuk di kawasan lombong yang ditinggalkan. Contoh: perlombongan bijih timah di Ipoh, Perak.

10.2 Kesan Kegiatan Pelancongan Terhadap Alam Sekitar

Pembinaan hotel dan resort di kawasan pinggir pantai: hakisan pantai berlaku akibat pembinaan hotel, resort dan sistem pengangkutan; gangguan ekosistem akibat kerosakan ekologi pantai dan habitat hidupan; perubahan landskap daripada hutan pantai kepada bangunan hotel dan kolam renang. Contoh: pantai Port Dickson, Negeri Sembilan dan pantai Daytona, Florida, Amerika Syarikat.
Pembuangan bahan kumbahan dan sisa makanan: pencemaran air laut dan sungai akibat penyaliran sisa kumbahan dari hotel dan resort; pembuangan sisa makanan tidak sistematik mencemarkan air dan mengancam hidupan akuatik. Contoh: Pulau Pangkor Malaysia, Pulau Bali Indonesia dan Pulau Boracay Filipina.
Penerokaan kawasan tanah tinggi: penerokaan hutan untuk membina hotel dan resort memusnahkan kawasan hutan dan meningkatkan suhu setempat; perubahan landskap daripada hutan kepada kawasan gondol berbangunan; tanah runtuh berlaku akibat kekurangan akar pokok; pencemaran air apabila sungai menjadi cetek dan berkelodak. Contoh: Bukit Tinggi, Pahang.

10.3 Usaha Mengurangkan Kesan Kegiatan Ekonomi Terhadap Alam Sekitar

Penilaian Impak Alam Sekitar (EIA): dilakukan sebelum kegiatan ekonomi dijalankan seperti pembalakan, pembinaan resort dan pembinaan infrastruktur; membolehkan impak alam sekitar dikenal pasti dan langkah kawalan dilaksanakan.
Penguatkuasaan undang-undang: mengurangkan kesan buruk kegiatan ekonomi; antaranya Akta Kualiti Alam Sekeliling 1974, Akta Perhutanan Negara 1984 dan Peraturan Kualiti Alam Sekeliling (Sisa Buangan Industri) 1979; agensi penguatkuasa ialah Jabatan Alam Sekitar dan Pihak Berkuasa Tempatan.
Kempen kesedaran alam sekitar: dianjurkan oleh badan kerajaan (Jabatan Alam Sekitar/JAS, Jabatan Pertanian, Jabatan Perhutanan) dan NGO (Sahabat Alam Malaysia/SAM, Tabung Alam Sedunia/WWF, Malaysian Nature Society/MNS); turut disebarkan melalui media sosial dan Internet.
Pendidikan alam sekitar: mewujudkan kesedaran tentang kepentingan memelihara alam sekitar; dilaksanakan bermula dari sekolah rendah, sekolah menengah hingga institusi pengajian tinggi; diintegrasikan ke dalam subjek-subjek tertentu di sekolah.
Penggunaan teknologi hijau: teknologi mesra alam yang kurang mencemarkan alam sekitar, contohnya sumber tenaga boleh baharu seperti tenaga suria dan jentera biodiesel.
Penyelidikan dan Pembangunan (R&D): menghasilkan teknologi tidak mencemarkan alam sekitar, contohnya MARDI menjalankan kajian menghasilkan baja organik dan kaedah biologi dalam pertanian.
Kitar semula: menjimatkan penggunaan sumber dan mengurangkan pencemaran, contohnya kitar semula tin aluminium dan barangan logam mengelakkan kepupusan sumber.
Penghutanan semula: kawasan hutan yang diteroka dalam pembalakan ditanam semula dengan pokok baharu bermutu tinggi dan cepat tumbuh, mengurangkan hakisan dan menjamin bekalan kayu-kayan masa depan.

Contoh soalan

Jelaskan tiga kesan kegiatan pertanian terhadap alam sekitar berdasarkan Bab 10.

Kepupusan flora dan fauna: pembukaan kawasan pertanian seperti ladang kelapa sawit memusnahkan habitat flora dan fauna sehingga spesies pokok berharga seperti meranti, keruing dan seraya berkurangan, dan haiwan seperti harimau, orang utan dan badak sumbu terancam.
Hakisan tanih dan tanah runtuh: penerokaan kawasan hutan untuk pertanian menyebabkan permukaan tanah terdedah tanpa akar untuk mencengkam tanah, sehingga berlaku hakisan tanih dan tanah runtuh.
Pencemaran alam sekitar akibat bahan kimia: penggunaan baja kimia serta racun serangga dan racun rumpai meninggalkan bahan toksik seperti zink dan plumbum, menyebabkan pencemaran udara, air dan tanih, serta tanih menjadi berasid (kemiskinan tanih).

Contoh soalan

Huraikan kesan kegiatan perindustrian terhadap alam sekitar dari segi pencemaran udara.

Pembebasan gas dan habuk dari kilang menyebabkan pencemaran udara oleh gas berbahaya seperti karbon dioksida dan karbon monoksida.
Pembebasan CFC daripada aktiviti perindustrian menipiskan lapisan ozon dan meningkatkan kadar sinaran ultraungu ke bumi, menjejaskan kesihatan manusia seperti kanser kulit, katarak mata dan asma.
Pencemaran udara oleh gas karbon dioksida, karbon monoksida dan sulfur dioksida turut menyebabkan berlakunya hujan asid.

Contoh soalan

Cadangkan dua usaha yang boleh dilaksanakan untuk mengurangkan kesan kegiatan ekonomi terhadap alam sekitar, dan jelaskan bagaimana usaha tersebut membantu.

Penilaian Impak Alam Sekitar (EIA): dijalankan sebelum kegiatan ekonomi seperti pembalakan, pembinaan resort atau infrastruktur dilaksanakan, membolehkan impak alam sekitar dikenal pasti awal dan langkah kawalan yang sesuai diambil.
Penggunaan teknologi hijau: teknologi mesra alam seperti tenaga suria dan jentera biodiesel digunakan sebagai gantian sumber tenaga konvensional, sekali gus mengurangkan pencemaran alam sekitar akibat kegiatan ekonomi.

Menggabungkan 'kepupusan' dengan 'perubahan landskap' sebagai satu kesan yang sama, sedangkan bab ini membezakan kedua-duanya sebagai kategori berasingan (kepupusan = spesies flora/fauna hilang; perubahan landskap = pertukaran pandang darat fizikal).
Menyatakan penipisan lapisan ozon dan peningkatan suhu bumi sebagai punca yang sama tanpa membezakan gas penyebab (CFC untuk penipisan ozon berbanding CO2/CO/NO2/CH4 untuk peningkatan suhu bumi).
Menyenaraikan kesan pencemaran secara umum tanpa mengaitkannya dengan kegiatan ekonomi tertentu (pertanian/perindustrian/perlombongan/pelancongan) seperti yang diminta dalam soalan.
Menggunakan contoh lokasi yang salah kegiatan ekonomi, contohnya menyebut Kerteh, Terengganu untuk aktiviti pelancongan sedangkan ia adalah contoh kawasan perindustrian petrokimia dan perlombongan petroleum.
Mengelirukan EIA (dilakukan sebelum kegiatan ekonomi dijalankan) dengan penguatkuasaan undang-undang (tindakan semasa/selepas kegiatan ekonomi berlaku).
Tidak membezakan pihak yang menganjurkan kempen kesedaran (badan kerajaan seperti JAS berbanding NGO seperti SAM, WWF, MNS) apabila diminta menamakan agensi tertentu.

Bagi soalan BAHAGIAN B yang berasaskan foto/gambar, kaitkan jawapan terus dengan kegiatan ekonomi yang ditunjukkan (pertanian, perindustrian, perlombongan atau pelancongan) sebelum menghuraikan kesannya.
Hafal contoh lokasi khusus dalam teks (contohnya Lojing Kelantan, Cameron Highlands, Kerteh Terengganu, Sungai Kim Kim Johor, Bintulu Sarawak, Kuantan Pahang, Ipoh Perak, Port Dickson, Bukit Tinggi Pahang) kerana soalan sering meminta contoh sebenar.
Bezakan dengan jelas empat kesan umum dalam 10.1 (kepupusan, pencemaran, perubahan landskap, peningkatan suhu bumi, penipisan lapisan ozon, hakisan tanih) daripada kesan khusus mengikut sektor dalam 10.2.
Untuk soalan usaha mengurangkan kesan (10.3), pastikan jawapan menyebut nama rasmi jika berkaitan (contoh: Akta Kualiti Alam Sekeliling 1974, Akta Perhutanan Negara 1984) kerana soalan struktur sering menguji fakta spesifik.
Apabila menjawab soalan tentang gas rumah hijau, senaraikan gas dengan tepat: karbon dioksida (CO2), karbon monoksida (CO), nitrogen oksida (NO2) dan metana (CH4) — jangan campur aduk dengan CFC yang khusus untuk penipisan ozon.
Untuk soalan aneka pilihan berbentuk 'apakah langkah yang sesuai', semak sama ada soalan bertanya tentang usaha pencegahan (contoh: EIA sebelum projek) atau usaha pemulihan (contoh: penghutanan semula selepas pembalakan).
Gunakan struktur jawapan 'punca → proses → kesan' apabila menghuraikan sesuatu kesan alam sekitar bagi soalan struktur bermarkah tinggi.

Kepupusan: Kehilangan sepenuhnya sesuatu spesies flora atau fauna akibat kegiatan seperti pembalakan, pertanian dan pembinaan yang memusnahkan habitat dan sumber makanan.
Pulau haba: Fenomena kawasan bandar menjadi lebih panas berbanding kawasan luar bandar akibat pembebasan gas dan habuk kilang serta aktiviti perindustrian.
Hakisan tanih: Peluluhan dan penghakisan permukaan tanah akibat kegiatan seperti penebangan pokok yang mendedahkan cerun bukit tanpa perlindungan akar.
Teknologi hijau: Teknologi yang mesra alam dan kurang mencemarkan alam sekitar, contohnya penggunaan tenaga suria dan jentera biodiesel.
Kemiskinan tanih: Keadaan tanah yang hilang kesuburan akibat kegiatan pertanian yang berterusan tanpa kawalan.
Penghutanan semula: Penanaman semula pokok baharu bermutu tinggi dan cepat tumbuh di kawasan hutan yang telah diteroka dalam kegiatan pembalakan.
Perubahan landskap: Pertukaran pandang darat fizikal sesuatu kawasan daripada persekitaran semula jadi kepada persekitaran baharu akibat aktiviti manusia.
Peningkatan suhu bumi: Kenaikan suhu global akibat pertambahan gas rumah hijau seperti karbon dioksida, karbon monoksida, nitrogen oksida dan metana daripada pembakaran bahan api fosil, asap kilang dan asap kenderaan.
Penipisan lapisan ozon: Kerosakan lapisan ozon di atmosfera akibat pembebasan klorofluorokarbon (CFC), karbon monoksida dan nitrogen oksida, terutamanya daripada industri penghawa dingin, aerosol dan peti sejuk.
Klorofluorokarbon (CFC): Bahan kimia yang menjadi penyumbang utama penipisan lapisan ozon, sering digunakan dalam industri pembuatan penghawa dingin, aerosol dan peti sejuk.
Pencemaran alam sekitar: Pencemaran air dan udara akibat kegiatan ekonomi seperti penggunaan baja kimia, racun serangga, pembuangan sisa toksik dan pelepasan asap kilang.
Penilaian Impak Alam Sekitar (EIA): Penilaian yang dilakukan sebelum sesuatu kegiatan ekonomi dijalankan bagi mengenal pasti impak terhadap alam sekitar dan melaksanakan langkah kawalan.