Sumber Tenaga — Nota JomSkor

Bab ini membincangkan sumber tenaga tidak boleh baharu seperti petroleum, gas asli, arang batu dan uranium, serta sumber boleh baharu seperti suria, angin, hidro, geoterma, biojisim, ombak dan pasang surut. Hidrogen ialah pembawa tenaga yang perlu dihasilkan menggunakan sumber lain, manakala nuklear ialah tenaga alternatif bukan fosil yang biasanya menggunakan uranium terhad. Contoh kajian kes lokasi dalam bab ini membantu mengaitkan faktor fizikal dengan pembangunan tenaga. Sumber tenaga menyokong pengangkutan, industri, pekerjaan dan pembangunan, tetapi kos serta kesan alam sekitar berbeza mengikut teknologi dan lokasi.

Geografi · Tingkatan 5

Sumber Tenaga Tidak Boleh Baharu

Sumber tenaga tidak boleh baharu ialah tenaga yang tidak boleh ditambah, digantikan atau diperbaharu; sumber ini terhad dan akan kehabisan pada masa akan datang.
Contohnya bahan api fosil petroleum, gas asli dan arang batu, serta bahan api nuklear uranium; uranium bukan bahan api fosil.
Petroleum dan gas asli terbentuk daripada bahan organik purba yang mengalami perubahan geologi sepanjang jutaan tahun; kedua-duanya mengandungi hidrokarbon.
Kegunaan petroleum: menggerakkan kenderaan, bahan bakar jana kuasa elektrik, pelincir dan industri petrokimia. Gas asli digunakan untuk tenaga elektrik, bahan bakar kenderaan (NGV), gas memasak dan penghasilan baja.
Amerika Syarikat, Arab Saudi dan Rusia ialah contoh negara pengeluar petroleum atau gas asli; kedudukan pengeluaran perlu dinyatakan bersama tahun dan jenis sumber.
Arang batu terbentuk daripada tumbuhan yang mereput dan terkumpul di kerak bumi selama jutaan tahun; mengandungi karbon, hidrogen dan sulfur, merupakan batu mendapan yang mudah terbakar. Ia sumber utama penjanaan tenaga elektrik dunia dan digunakan dalam industri melebur besi dan keluli.
China, Amerika Syarikat, Australia, India dan Indonesia ialah contoh negara pengeluar arang batu; senarai contoh ini bukan ranking semasa.

Sumber Tenaga Boleh Baharu

Sumber boleh baharu dibekalkan semula oleh proses alam pada skala masa manusia; contohnya suria, angin, hidro, geoterma, biojisim, ombak dan pasang surut. Hidrogen tidak semestinya boleh baharu: sumber penghasilannya perlu diketahui. Nuklear berasaskan uranium tidak boleh baharu walaupun bukan bahan api fosil.
Tenaga suria: cahaya matahari ditukar menjadi tenaga elektrik melalui panel suria atau loji pengumpulan tenaga suria; contoh negara pengguna ialah Jepun, Taiwan, China dan Malaysia.
Tenaga angin: kincir angin menukar tenaga angin kepada tenaga kinetik untuk menjana elektrik, juga digunakan mengepam air dan mengisar gandum/jagung; contoh negara yang menggunakan tenaga ini ialah China, Amerika Syarikat, India dan Belanda.
Tenaga hidro: aliran air sungai yang diempang disalurkan melalui terowong janaan untuk memutarkan turbin di stesen jana kuasa hidroelektrik; banyak terdapat di Malaysia dan China kerana hujan lebat dan sungai beraliran deras.
Tenaga ombak: gelombang permukaan air hasil tiupan angin digunakan untuk penjanaan elektrik; negara pengguna termasuk Australia, Amerika Syarikat, Korea Selatan dan Perancis.
Tenaga pasang surut menggunakan perubahan paras dan aliran air laut akibat interaksi graviti terutama bulan dan matahari; perbezaan aras atau arus digunakan untuk memutarkan turbin.
Tenaga biojisim berasal daripada bahan organik seperti sisa tumbuhan, pertanian dan haiwan. Bahan ini boleh digunakan sebagai bahan api pepejal, ditukar kepada biogas atau diproses menjadi biobahan api cecair; pembakaran masih boleh menghasilkan pelepasan.
Tenaga geoterma: haba di bawah permukaan bumi; stesen dibina di negara bergeiser seperti Iceland dan New Zealand, wap bertekanan tinggi memutarkan turbin.
Hidrogen ialah pembawa tenaga, bukannya bekalan tenaga primer percuma. Hidrogen boleh dihasilkan melalui elektrolisis air atau daripada bahan api lain; kesan karbon dan sifat boleh baharunya bergantung pada sumber tenaga serta proses pengeluaran.

Contoh Lokasi Sumber Tenaga Tidak Boleh Baharu

Contoh negara pengeluar petroleum dalam kajian bab: Amerika Syarikat, Arab Saudi, Rusia, Kanada dan China; bukan ranking semasa tanpa tahun rujukan.
Contoh negara pengeluar gas asli dalam kajian bab: Amerika Syarikat, Rusia, Iran, Qatar dan Kanada; gunakan tahun rujukan apabila membandingkan pengeluaran.
Contoh negara pengeluar arang batu dalam kajian bab: China, Amerika Syarikat, Australia, India dan Indonesia; jangan anggap susunan ini ranking terkini.
Petroleum dan gas asli di Brunei Darussalam: kawasan lokasi utama di daratan ialah Medan Minyak Seria dan Medan Minyak Rasau; di laut ialah Medan Minyak Champion, Medan Minyak Barat Daya Ampa serta Medan Minyak dan Gas Fairley. Petroleum dan gas asli merupakan kegiatan ekonomi penting Brunei; perbandingan pendapatan antara negara memerlukan data bertahun rujukan.
Contoh kawasan arang batu India dalam kajian bab termasuk Jharkhand, Odisha, Chhattisgarh, Bengal Barat, Madhya Pradesh, Telangana dan Maharashtra. Angka pengeluaran atau kedudukan rizab mesti dirujuk kepada tahun serta unit yang dinyatakan, bukan dianggap tetap.

Contoh Lokasi Sumber Tenaga Boleh Baharu dan Alternatif

Tenaga hidroelektrik di Malaysia: menerima hujan melebihi 2 000 mm setahun dan sungai beraliran deras; empangan utama ialah Empangan Kenyir, Empangan Chenderoh, Empangan Bakun dan Empangan Tenom Pangi. Bahagian penjanaan hidro berubah mengikut tahun dan keadaan operasi.
Tenaga angin di Belanda: mempunyai penggunaan kincir angin dalam sejarah dan kegiatan tenaga angin; kedudukan menghadap laut dan terdedah tiupan angin kuat; digunakan menjana elektrik dan mengairi kawasan pertanian.
Tenaga biojisim di Filipina: sumber biojisim banyak dalam bentuk sisa tumbuhan, pertanian, haiwan dan domestik; tempurung kelapa, sekam padi dan hampas tebu banyak digunakan.
Tenaga suria di China ialah contoh pembangunan tenaga alternatif melalui panel dan loji suria. Kesesuaian tapak dipengaruhi sinaran, keluasan tanah dan sambungan grid; sinaran tidak seragam di seluruh negara atau sepanjang tahun.
Tenaga geoterma di Iceland: terletak di kawasan lingkaran gunung berapi aktif; geoterma digunakan untuk penjanaan elektrik dan pemanasan; stesen termasuk Hellisheidi, Nesjavellir dan Reykjanes.
Tenaga ombak di Perancis: contoh kajian tenaga ombak dalam bab ini; pantai panjang dan tiupan angin kuat; kawasan utama di pantai utara Perancis berhampiran Brittany dan Normandy.
Tenaga pasang surut di China: pantai panjang dan julat pasang surut tinggi; stesen terdapat di Zhejiang, Baishakou, Guozishan dan Xingfuyang.
Dalam contoh kajian buku teks, Denmark dikaitkan dengan sokongan penyelidikan dan pembangunan teknologi hidrogen. Butiran subsidi atau pengecualian cukai perlu disemak mengikut tahun dan dasar yang dirujuk.
Tenaga nuklear di Amerika Syarikat ialah contoh tenaga alternatif bukan fosil yang menggunakan pembelahan uranium untuk menjana elektrik. Uranium ialah sumber terhad, maka nuklear berasaskan uranium tidak boleh baharu. Bilangan reaktor, bahagian penjanaan dan faktor kapasiti ialah ukuran berbeza yang mesti dilabel dengan tahun rujukan; faktor kapasiti bukan bahagian tenaga elektrik dunia.

Kepentingan Sumber Tenaga

Semua benda hidup memerlukan tenaga: tumbuhan guna cahaya matahari untuk pertumbuhan, manusia dan haiwan dapat tenaga daripada makanan.
Sumber tenaga penting dalam pelbagai bidang kegiatan manusia seperti perindustrian, pengangkutan, petempatan dan perdagangan.
Kepentingan sumber tenaga tidak boleh baharu (petroleum, gas asli, arang batu): menghasilkan tenaga elektrik domestik; petroleum sumber bahan api kenderaan dan bahan asas industri petrokimia (plastik, cat, baja kimia); arang batu digunakan dalam industri melebur besi; meningkatkan pendapatan negara melalui eksport ke Singapura, Jepun, Amerika Syarikat dan Australia; mewujudkan peluang pekerjaan (jurutera, penyelidik, operator pengeluaran) dan meningkatkan taraf hidup; mewujudkan bandar dan petempatan baharu; menggalakkan kemasukan pelabur asing seperti Shell, British Petroleum (BP) dan Exxon Mobil.
Sumber boleh baharu dan teknologi alternatif boleh mempelbagaikan bekalan tenaga serta mewujudkan pekerjaan dan kegiatan ekonomi. Kos, kebolehsediaan dan kesan alam sekitar bergantung pada teknologi serta lokasi; tiada sumber yang secara automatik murah, tanpa had pada setiap masa atau bebas kesan alam sekitar. Nuklear dan hidrogen perlu dihuraikan mengikut bahan api atau sumber pengeluaran masing-masing.
Kebanyakan sumber tenaga yang digunakan di dunia adalah daripada sumber tidak boleh baharu (arang batu, petroleum, gas asli) dan sumber ini akan habis suatu ketika nanti, maka penerokaan sumber tenaga boleh baharu penting untuk kegunaan masa depan.

Contoh soalan

Bezakan antara sumber tenaga tidak boleh baharu dan sumber tenaga boleh baharu, dengan memberikan dua contoh bagi setiap satu.

Sumber tenaga tidak boleh baharu ialah tenaga yang tidak boleh ditambah, digantikan atau diperbaharu, dan akan kehabisan pada masa akan datang. Contoh: petroleum dan arang batu.
Sumber tenaga boleh baharu ialah tenaga yang boleh ditambah atau diperbaharui selepas digunakan. Contoh: tenaga suria dan tenaga angin.

Contoh soalan

Jelaskan kepentingan sumber tenaga tidak boleh baharu kepada pembangunan sesebuah negara.

Menghasilkan tenaga elektrik untuk kegunaan domestik.
Petroleum menyediakan bahan bakar kepada kenderaan serta bahan asas kepada industri petrokimia dalam pembuatan plastik, cat dan baja kimia, manakala arang batu digunakan dalam industri melebur besi.
Meningkatkan pendapatan negara melalui eksport ke negara-negara lain seperti Singapura, Jepun, Amerika Syarikat dan Australia.
Mewujudkan peluang pekerjaan kepada penduduk setempat seperti jurutera, penyelidik dan operator pengeluaran, seterusnya meningkatkan taraf hidup penduduk.
Mewujudkan bandar dan petempatan baharu serta menggalakkan kemasukan pelabur asing melalui syarikat multinasional seperti Shell, British Petroleum (BP) dan Exxon Mobil.

Contoh soalan

Mengapakah tenaga hidroelektrik berpotensi dimajukan di Malaysia? Nyatakan dua empangan jana kuasa hidroelektrik utama di Malaysia.

Malaysia menerima jumlah hujan melebihi 2 000 mm setahun dan mempunyai sungai yang beraliran deras, menjadikannya sesuai untuk penjanaan tenaga hidroelektrik.
Antara empangan jana kuasa hidroelektrik utama di Malaysia ialah Empangan Kenyir dan Empangan Bakun (juga Empangan Chenderoh dan Empangan Tenom Pangi).

Menganggap bukan fosil sentiasa bermaksud boleh baharu: uranium bukan fosil tetapi terhad, manakala hidrogen ialah pembawa tenaga yang bergantung pada proses pengeluaran.
Tertukar antara petroleum, gas asli dan arang batu sebagai sumber tenaga boleh baharu — ketiga-tiganya adalah bahan api fosil (tidak boleh baharu).
Menyebut air sahaja tanpa menerangkan bahawa tenaga hidro menggunakan gerakan atau kejatuhan air untuk memutarkan turbin.
Menganggap contoh negara dalam bab sebagai ranking pengeluaran terkini atau mendakwa sesuatu negara pengguna ialah negara pertama tanpa bukti sejarah.
Tidak menyebut nama khusus (contoh: Medan Minyak Seria di Brunei, Empangan Kenyir di Malaysia, Stesen Geoterma Hellisheidi di Iceland) apabila soalan meminta kawasan/lokasi spesifik.
Menjawab kepentingan secara umum sahaja (contoh: 'penting untuk negara') tanpa mengaitkan dengan fakta khusus seperti eksport, peluang pekerjaan, atau pelaburan asing seperti dalam Jadual 7.2 dan 7.3.
Menganggap semua sumber boleh baharu sentiasa tersedia, tanpa had setempat atau langsung tidak memberi kesan alam sekitar; huraikan teknologi dan lokasinya.

Bezakan bahan api fosil, sumber boleh baharu, pembawa tenaga hidrogen dan nuklear berasaskan uranium. Tenaga alternatif ialah istilah lebih luas daripada tenaga boleh baharu.
Padankan contoh lokasi dengan sumber tenaga dalam jadual atau peta yang diberi. Jika soalan membandingkan pengeluaran, gunakan tahun dan unit dalam sumber soalan.
Untuk soalan kepentingan sumber tenaga, gunakan format 'ekonomi (eksport, pekerjaan, pelaburan asing)' dan 'sosial/persekitaran (petempatan baharu, mesra alam)' agar jawapan lengkap dan terperinci.
Untuk soalan struktur/esei berkaitan faktor lokasi (contoh: mengapa Malaysia sesuai untuk hidroelektrik, mengapa Perancis memajukan tenaga ombak), sentiasa rujuk faktor fizikal seperti hujan tinggi, sungai deras, pantai panjang dan tiupan angin kuat yang dinyatakan dalam teks.
Ingat contoh kajian kes khusus: Brunei Darussalam (petroleum & gas asli), India (arang batu), Malaysia (hidroelektrik), Belanda (angin), Filipina (biojisim), China (suria & pasang surut), Iceland (geoterma), Perancis (ombak), Denmark (hidrogen), Amerika Syarikat (nuklear).
Bezakan bilangan reaktor, kapasiti terpasang, faktor kapasiti dan bahagian penjanaan elektrik. Jangan menggunakan angka lama sebagai statistik semasa atau menggantikan satu ukuran dengan ukuran lain.
Untuk soalan Bahagian B (jenis 'wajarkah'), susun jawapan dengan hujah faktor fizikal/geografi diikuti kaitan dengan kepentingan ekonomi/sosial, seperti dicontohkan dalam Latihan Pengukuhan.

Geiser: Mata air panas yang menyemburkan air dan wap secara berkala apabila air bawah tanah dipanaskan dalam keadaan geologi yang sesuai.
Tenaga Hidro: Tenaga yang diperoleh daripada aliran air yang digunakan untuk menjana tenaga elektrik, biasanya melalui empangan dan turbin di stesen jana kuasa hidroelektrik.
Tenaga Nuklear: Tenaga daripada tindak balas nuklear; loji pembelahan lazimnya menggunakan uranium yang terhad. Nuklear bukan bahan api fosil tetapi nuklear berasaskan uranium tidak boleh baharu.
Bahan Api Fosil: Bahan bakar seperti petroleum, gas asli dan arang batu yang terbentuk daripada fosil hidupan/tumbuhan yang mengalami tekanan dan haba tinggi di kerak bumi selama berjuta-juta tahun.
Tenaga Biojisim: Tenaga yang berasal daripada sisa tumbuhan dan sisa pertanian (seperti tandan kelapa sawit, jerami padi, tempurung kelapa) yang boleh ditukarkan kepada gas, cecair atau pepejal bagi menghasilkan tenaga.
Tenaga Geoterma: Tenaga yang wujud dalam bentuk haba di bawah permukaan bumi, digunakan untuk memutarkan turbin bagi menjana tenaga elektrik, biasa dibina di negara bergeiser.
Tenaga Hidrogen: Hidrogen digunakan untuk membawa tenaga selepas dihasilkan daripada sumber lain. Sifat boleh baharu dan kesan karbon bergantung pada sumber serta proses pengeluarannya.
Tenaga Alternatif: Teknologi atau sumber yang mempelbagaikan bekalan tenaga; istilah ini tidak dengan sendirinya bermaksud boleh baharu atau bebas kesan alam sekitar.
Tenaga Pasang Surut: Tenaga daripada perubahan paras atau arus laut akibat interaksi graviti terutama bulan dan matahari, digunakan untuk penjanaan elektrik.
Sumber Tenaga Boleh Baharu: Sumber yang dibekalkan semula melalui proses alam pada skala masa manusia, seperti suria, angin, hidro, geoterma, biojisim, ombak dan pasang surut.
Sumber Tenaga Tidak Boleh Baharu: Sumber terhad yang tidak dibekalkan semula pada kadar penggunaannya, termasuk petroleum, gas asli, arang batu dan uranium.
Jadual 7.1 (Negara Utama Pengeluaran Bahan Api Fosil): Jadual yang menyenaraikan negara pengeluar utama petroleum, gas asli dan arang batu di dunia.