Petempatan — Nota JomSkor

Bab ini menerangkan petempatan iaitu tempat tinggal penduduk yang boleh dibahagikan kepada petempatan luar bandar dan petempatan bandar, berbeza dari segi jumlah penduduk, ciri-ciri dan fungsi. Ia turut membincangkan hierarki petempatan berdasarkan jumlah populasi (kampung hingga megalopolis), pola petempatan (berpusat, berjajar, berkelompok, berselerak) beserta faktor yang mempengaruhinya, serta pelbagai fungsi petempatan bandar dan luar bandar. Akhir sekali, bab ini menghuraikan saling bergantung antara petempatan bandar dan luar bandar dalam melengkapi keperluan masing-masing.

Geografi · Tingkatan 4

14.1 Jenis Petempatan

Petempatan di Malaysia dibahagikan kepada petempatan luar bandar dan petempatan bandar, berbeza dari segi jumlah penduduk, ciri-ciri dan fungsi.
Luar bandar: jumlah penduduk kurang daripada 20,000 orang dengan kepadatan penduduk rendah.
Luar bandar: ciri-ciri ekonomi berasaskan pertanian, hubungan sosial yang rapat, kemudahan asas dan kemudahan sosial yang minimum.
Luar bandar: aktiviti ekonomi mengutamakan pertanian, pembalakan, perlombongan dan perikanan. Contoh Kampung Kubang Palas (Kelantan), Kampung Belukar (Perlis), Lahad Datu (Sabah) dan Bario (Sarawak).
Bandar: jumlah penduduk melebihi 20,000 orang dengan kepadatan penduduk tinggi.
Bandar: ciri-ciri moden dari segi guna tanah, kegiatan ekonomi, kemudahan sosial dan infrastruktur, serta cara hidup penduduk.
Bandar: aktiviti ekonomi mengutamakan perniagaan dan perkhidmatan. Contoh Kuala Lumpur, Johor Bahru (Johor), Kota Kinabalu (Sabah), Kuantan (Pahang) dan Kuching (Sarawak).

14.2 Hierarki Petempatan

Hierarki petempatan ialah susun atur petempatan daripada sebuah kampung kepada bandar yang lebih besar; bilangan penduduk digunakan untuk mengklasifikasikannya.
Susunan hierarki dari kecil ke besar: Kampung, Pekan, Bandar, Bandar raya, Metropolis, Megalopolis.
Jumlah petempatan kampung lebih banyak berbanding pekan, bandar dan seterusnya (semakin tinggi hierarki, semakin sedikit bilangannya tetapi semakin tinggi populasi dan perkhidmatan).
Kampung: populasi 100 hingga 999 orang. Contoh FELDA Sahabat (Sabah) dan Kampung Bukit Rambai (Melaka).
Pekan: populasi 1,000 hingga 19,999 orang. Contoh Pekan Tenom (Sabah) dan Tanjung Sedili (Johor).
Bandar: populasi 20,000 hingga 99,999 orang. Contoh Kota Bahru (Kelantan), Taiping (Perak), Quito (Equador) dan Hanoi (Vietnam).
Bandar raya: populasi 100,000 hingga 999,999 orang. Contoh Kuching (Sarawak), Ipoh (Perak), Cape Town (Afrika Selatan) dan Sao Paulo (Brazil).
Metropolis: populasi 1,000,000 hingga 2,999,999 orang. Contoh Bangkok (Thailand), Beijing (China), Jakarta (Indonesia) dan Manila (Filipina).
Megalopolis: populasi melebihi 3,000,000 orang. Contoh Megalopolis Bos-Wash, Megalopolis SANSAN, California (Amerika Syarikat) dan Shanghai (China).
Proses konurbasi ialah percantuman dan penggabungan bandar-bandar yang terletak berhampiran, contohnya konurbasi Kuala Lumpur – Petaling Jaya – Subang Jaya – Shah Alam – Klang.

14.3 Pola Petempatan

Pola petempatan ialah susun atur rumah atau bangunan di sesuatu tempat atau kawasan. Terdapat empat pola petempatan.
Berpusat: susun atur rumah adalah padat, bertumpu di sekeliling pusat tumpuan penduduk seperti masjid, sekolah, persimpangan jalan raya. Contoh Seremban (Negeri Sembilan) dan Dubai (Emiriah Arab Bersatu).
Berjajar: susun atur rumah dan bangunan terletak dalam satu barisan atau deretan, dibina selari dengan sungai, tali air, jalan raya atau jalan kereta api. Contoh sepanjang landasan kereta api antara Klang dengan Kuala Lumpur, dan laluan kereta api Shinkansen di Tokyo-Nagoya-Kyoto-Osaka (Jepun).
Berkelompok: susun atur rumah dan bangunan rapat dalam satu kelompok yang terancang dan teratur. Contoh Tanah Rancangan FELDA dan Ladang Chersonese, Kuala Kurau (Perak).
Berselerak: susun atur kediaman dan bangunan tidak sekata, dibina secara berselerak tanpa susunan, jaraknya jauh antara satu rumah dengan yang lain dan terpencil. Terletak di kawasan luar bandar di atas tanah persendirian, menjalankan aktiviti pertanian seperti kebun kecil getah, padi dan kelapa sawit.

14.4 Faktor-Faktor yang Mempengaruhi Pola Petempatan

Fizikal: kawasan tanah pamah yang rata memudahkan dan mengurangkan kos penyediaan kemudahan asas seperti bekalan air dan elektrik, sekolah, rumah ibadat dan jalan raya; sekolah menjadi pusat kepada petempatan dan rumah dibina di sekelilingnya — menghasilkan pola berpusat.
Ekonomi: petempatan dibina di sepanjang parit atau sungai untuk memudahkan aktiviti ekonomi seperti penanaman padi dan menangkap ikan, atau di sepanjang jalan raya dan jalan kereta api kerana ketersampaian tinggi — menghasilkan pola berjajar.
Governan: mudah dirancang dan lebih tersusun, keselamatan penduduk lebih terjamin, memudahkan pengangkutan penduduk ke tempat kerja; contoh petempatan FELDA — menghasilkan pola berkelompok.
Sosial: dibina di atas tanah milik persendirian, di kawasan subur untuk aktiviti pertanian dijalankan secara kecil-kecilan seperti kebun kecil getah, kebun sayur-sayuran dan dusun buah-buahan — menghasilkan pola berselerak.

14.5 Fungsi Petempatan Bandar dan Petempatan Luar Bandar

Fungsi petempatan merujuk kepada peranan sesuatu kawasan petempatan; petempatan luar bandar dan bandar berbeza berdasarkan fungsinya.
Fungsi bandar: Perindustrian (kawasan industri luas, contoh Shah Alam, Yokohama, Wolfsburg); Pelabuhan (mengendalikan eksport/import, contoh Pelabuhan Klang, Pasir Gudang, Bintulu, Labuan, Shanghai, Rotterdam); Perlombongan (berkembang akibat penerokaan sumber mineral, contoh Kerteh-petroleum, Bintulu-gas asli, Ipoh-bijih timah).
Fungsi bandar: Pelancongan (contoh Port Dickson, Langkawi, Melaka, Honolulu); Pendidikan (pusat pengajian tinggi, contoh Bangi-UKM, Sintok-UUM, Harvard); Satelit (bandar sokongan mengatasi kesesakan bandar utama, contoh Petaling Jaya, Senawang, Newcastle, Gurgaon).
Fungsi bandar: Diraja (tempat bersemayam rasmi Sultan, contoh Arau, Kuala Kangsar, Klang, Seri Menanti); Pentadbiran (ibu negeri/negara/pusat pentadbiran, contoh Putrajaya, Kota Kinabalu, Kota Bharu, Paris); Sempadan (pintu keluar-masuk negara, contoh Rantau Panjang, Padang Besar, Bukit Kayu Hitam).
Fungsi bandar: Pertahanan (pangkalan tentera, contoh Lumut, Port Dickson-PUSASDA, Fort Bragg); Teknologi Maklumat (memajukan ICT negara, contoh Cyberjaya, Bristol, Sacramento).
Fungsi luar bandar — Ekonomi: pusat pengumpulan dan pemprosesan hasil pertanian, perikanan, industri hiliran dan pelancongan sebelum dihantar ke bandar; contoh padi Alor Janggus (Kedah), kelapa sawit Felda Gunung Besout (Perak), ayam daging Kampung Minyak Beku (Johor), perikanan Kuala Muda (Kedah), industri hiliran Sayong (Perak), pelancongan inap desa Morib (Selangor).
Fungsi luar bandar — Sosial: menyediakan kemudahan asas (bekalan air, elektrik, pengangkutan) contoh Kampung Sungai Durian (Perak); kemudahan sosial (rumah ibadat, klinik, sekolah, pos) contoh Kampung Dew (Perak); keselamatan (pondok polis Felda Teloi Timur); pasaran bagi produk bandar contoh Sungai Dua dan Sungai Bakau (Pulau Pinang).
Fungsi luar bandar — Governan: pusat pengurusan dan pentadbiran contoh Jeli (Kelantan); ketua kampung sebagai perantaraan agensi governan, contoh Kampung Kemelong (Sik); balai raya sebagai pusat kegiatan masyarakat, contoh Kampung Chuar (Perak); agensi kerajaan seperti FELDA, LPP, MADA, FAMA memberi bantuan, contoh Felda Jengka (Pahang).

14.6 Saling Bergantung antara Petempatan Bandar dan Petempatan Luar Bandar

Petempatan bandar dan luar bandar saling bergantung dan mempengaruhi keperluan antara satu sama lain.
Luar bandar melengkapi keperluan bandar: membekalkan makanan (beras, telur, susu, daging, sayur-sayuran, buah-buahan) dan bahan mentah (kelapa sawit untuk industri minyak masak, marjerin, sabun, bahan kosmetik) kepada bandar.
Luar bandar melengkapi keperluan bandar: menyediakan pasaran untuk barangan keluaran kilang bandar (pakaian, barangan elektrik, makanan diproses); membekalkan tenaga kerja untuk sektor pembuatan dan pembinaan; menyediakan kawasan ekopelancongan/rekreasi (hutan lipur, air terjun) dan tempat tinggal kepada pekerja bandar.
Bandar melengkapi keperluan luar bandar: menyediakan pasaran bagi hasil keluaran luar bandar (hasil pertanian, hutan, laut, penternakan); bergantung kepada luar bandar untuk makanan dan bahan mentah (contoh telur, ayam daging) untuk industri dan perdagangan.
Bandar melengkapi keperluan luar bandar: memproses barangan siap (pakaian, makanan, ubat-ubatan, barangan elektrik); memberi perkhidmatan pengangkutan, kewangan dan keselamatan; menjadi pusat pentadbiran (pejabat tanah, perkhidmatan awam).
Bandar melengkapi keperluan luar bandar: menyediakan kemudahan perubatan, pendidikan (contoh Bandar Baru Bangi), hiburan, rekreasi, pusat membeli-belah, perkhidmatan kewangan (bank, syarikat insurans) dan mewujudkan peluang pekerjaan.

Contoh soalan

Huraikan tiga sumbangan luar bandar kepada bandar.

Kawasan luar bandar membekalkan makanan kepada penduduk bandar seperti beras, telur, susu, daging, sayur-sayuran dan buah-buahan.
Kawasan luar bandar membekalkan bahan mentah kepada kilang-kilang di bandar seperti kelapa sawit untuk perindustrian minyak masak, marjerin, sabun dan bahan kosmetik.
Kawasan luar bandar membekalkan tenaga kerja untuk sektor pembuatan dan sektor pembinaan di bandar.

Contoh soalan

Bandingkan fungsi petempatan bandar dan petempatan luar bandar.

Bandar mempunyai fungsi seperti perindustrian, pelabuhan, perlombongan, pelancongan, pendidikan, satelit, diraja, pentadbiran, sempadan, pertahanan dan teknologi maklumat.
Luar bandar pula berfungsi dari segi ekonomi (pusat pengumpulan hasil pertanian, perikanan dan industri hiliran), sosial (penyedia kemudahan asas dan kemudahan sosial) dan governan (pusat pengurusan dan pentadbiran peringkat kampung).
Fungsi bandar lebih tertumpu kepada perindustrian, perdagangan dan perkhidmatan bertaraf tinggi manakala fungsi luar bandar lebih tertumpu kepada pengeluaran dan pengumpulan hasil pertanian serta sumber asli.
Kedua-dua jenis petempatan ini saling melengkapi kerana bandar bergantung kepada luar bandar untuk bahan mentah dan makanan, manakala luar bandar bergantung kepada bandar untuk pasaran, kemudahan dan perkhidmatan.

Contoh soalan

Berdasarkan Jadual 14.1, jelaskan mengapa jumlah petempatan kampung adalah lebih banyak berbanding bandar raya, metropolis atau megalopolis dalam hierarki petempatan.

Kampung mempunyai julat populasi paling rendah iaitu 100 hingga 999 orang sahaja, jadi lebih banyak petempatan kecil boleh wujud secara berasingan.
Semakin tinggi hierarki petempatan (bandar raya, metropolis, megalopolis), semakin besar julat populasi yang diperlukan (contohnya megalopolis melebihi 3,000,000 orang), maka semakin sedikit bilangan petempatan yang mampu mencapai tahap tersebut.
Ini selaras dengan Rajah 14.1 yang menunjukkan jumlah petempatan menurun dari kampung ke megalopolis manakala tahap perkhidmatan dan populasi meningkat.

Pelajar sering keliru antara hierarki petempatan (susunan mengikut jumlah populasi: kampung, pekan, bandar, bandar raya, metropolis, megalopolis) dengan pola petempatan (susun atur fizikal rumah: berpusat, berjajar, berkelompok, berselerak) — kedua-dua konsep ini berbeza dan perlu dijawab mengikut soalan yang tepat.
Pelajar tersilap urutan hierarki, contohnya menganggap bandar raya lebih besar daripada metropolis, sedangkan urutan sebenar dari kecil ke besar ialah kampung, pekan, bandar, bandar raya, metropolis, megalopolis.
Pelajar tersilap memadankan faktor dengan pola yang betul — contohnya faktor fizikal (tanah pamah rata) menghasilkan pola berpusat, bukan berjajar; faktor ekonomi (sepanjang sungai/jalan raya) menghasilkan pola berjajar, bukan berkelompok.
Pelajar keliru antara faktor governan (menghasilkan pola berkelompok, contoh FELDA) dengan faktor sosial (menghasilkan pola berselerak, tanah persendirian).
Pelajar memberikan contoh bandar yang salah bagi sesuatu fungsi, contohnya mengelirukan Cyberjaya (Bandar Teknologi Maklumat) dengan Putrajaya (Bandar Pentadbiran) walaupun kedua-duanya berdekatan.
Pelajar tidak dapat membezakan konsep konurbasi (percantuman bandar-bandar berdekatan seperti Kuala Lumpur–Petaling Jaya–Subang Jaya–Shah Alam–Klang) dengan hierarki petempatan biasa.
Pelajar hanya menyenaraikan sumbangan sehala (bandar ke luar bandar atau sebaliknya) tanpa menyedari soalan meminta perbandingan dua hala.
Pelajar memberikan jawapan umum tanpa contoh khusus daripada teks, sedangkan soalan struktur/esei memerlukan huraian dengan contoh konkrit untuk markah penuh.

Hafal urutan hierarki petempatan dari kecil ke besar: Kampung → Pekan → Bandar → Bandar raya → Metropolis → Megalopolis, berserta julat populasi setiap satu daripada Jadual 14.1.
Padankan setiap pola petempatan (berpusat, berjajar, berkelompok, berselerak) dengan faktor penyebabnya (fizikal, ekonomi, governan, sosial) mengikut Jadual 14.3 supaya tidak tersilap dalam soalan objektif.
Ingat definisi konurbasi (percantuman dan penggabungan bandar-bandar berhampiran) kerana ia kerap muncul sebagai soalan objektif berasingan daripada hierarki petempatan biasa.
Untuk soalan fungsi bandar, kaitkan setiap jenis bandar dengan sekurang-kurangnya satu contoh tempat di Malaysia dan satu contoh luar negara seperti dalam teks (contohnya Bandar Perindustrian: Shah Alam dan Wolfsburg).
Untuk soalan esei/struktur tentang saling bergantung, pastikan jawapan meliputi KEDUA-DUA arah — sumbangan luar bandar kepada bandar DAN sumbangan bandar kepada luar bandar — dengan contoh spesifik.
Bagi soalan membezakan petempatan luar bandar dan bandar, gunakan tiga aspek utama: jumlah/kepadatan penduduk, ciri-ciri (ekonomi/sosial/infrastruktur) dan aktiviti ekonomi utama.
Untuk fungsi petempatan luar bandar, ingat tiga kategori: Ekonomi (pengumpulan hasil), Sosial (kemudahan asas dan sosial) dan Governan (pengurusan dan pentadbiran), lengkap dengan contoh kampung/felda dalam teks.
Semasa menjawab soalan berkaitan rajah (seperti Rajah 2 dan Rajah 3 dalam Cabaran Minda), kaitkan perubahan saiz petempatan (desa ke bandar) dengan perubahan guna tanah dan peningkatan harga tanah.

Konurbasi: Proses percantuman dan penggabungan bandar-bandar yang terletak berhampiran, contohnya konurbasi Kuala Lumpur–Petaling Jaya–Subang Jaya–Shah Alam–Klang.
Petempatan: Tempat tinggal penduduk di sesuatu kawasan.
Pola berjajar: Susun atur rumah dan bangunan yang terletak dalam satu barisan atau deretan, selari dengan sungai, tali air, jalan raya atau jalan kereta api.
Pola berpusat: Susun atur rumah yang padat dan bertumpu di sekeliling pusat tumpuan penduduk seperti masjid, sekolah atau persimpangan jalan raya.
Bandar satelit: Bandar yang dibangunkan untuk mengatasi masalah kesesakan petempatan di bandar utama dan berperanan sebagai bandar sokongan.
Pola berselerak: Susun atur kediaman dan bangunan yang tidak sekata dan berselerak tanpa susunan, jaraknya jauh antara satu rumah dengan yang lain dan terpencil.
Pola petempatan: Susun atur rumah atau bangunan di sesuatu tempat atau kawasan, terdiri daripada berpusat, berjajar, berkelompok dan berselerak.
Pola berkelompok: Susun atur rumah dan bangunan yang rapat dalam satu kelompok yang terancang dan teratur.
Fungsi petempatan: Peranan sesuatu kawasan petempatan, yang berbeza antara petempatan bandar dan petempatan luar bandar.
Petempatan bandar: Petempatan dengan jumlah penduduk melebihi 20,000 orang, kepadatan penduduk tinggi, ciri-ciri moden dari segi guna tanah, ekonomi dan infrastruktur.
Hierarki petempatan: Susun atur petempatan daripada sebuah kampung kepada bandar yang lebih besar, diklasifikasikan berdasarkan bilangan penduduk.
Petempatan luar bandar: Petempatan dengan jumlah penduduk kurang daripada 20,000 orang, kepadatan penduduk rendah, ekonomi berasaskan pertanian dan kemudahan sosial yang minimum.