Ketinggian dan Keratan Rentas dalam Peta Topografi — Nota JomSkor

Bab ini mengajar murid mengenal pasti ketinggian sesuatu tempat dalam peta topografi menggunakan lima kaedah — kontur, tanda aras, titik ketinggian, stesen trigonometri dan warna — serta cara melukis dan mentafsir keratan rentas berdasarkan garisan kontur. Kemahiran ini penting untuk SPM kerana ia sering diuji dalam bentuk soalan objektif (baca ketinggian, sela kontur) dan soalan struktur (lukis keratan rentas, kenal pasti bentuk muka bumi). Memahami keratan rentas juga membantu aplikasi sebenar seperti perancangan petempatan, pertanian dan pembinaan jalan raya tanpa risiko gerakan jisim.

Geografi · Tingkatan 4

Menentukan Ketinggian dalam Peta Topografi

Ketinggian sesuatu tempat diukur dari aras laut menggunakan meter.
Terdapat lima cara menentukan ketinggian: kontur, tanda aras, titik ketinggian, stesen trigonometri dan warna.
Garisan kontur ialah garisan yang dilukis untuk menyambungkan semua tempat yang mempunyai sama ketinggian dari aras laut.
Selang kontur ialah perbezaan ketinggian di antara dua garisan kontur yang berturutan; selang kontur Peta 3.1 Tanjong Tokong ialah 20 meter.
Garisan kontur indeks ialah garisan yang dilukis lebih tebal selepas empat garisan kontur biasa; contoh kontur indeks ketinggian 100 meter dari aras laut di RG 5600.
Tanda aras (batu aras) menunjukkan ketinggian sesuatu tempat sebenar di permukaan bumi seperti jalan raya, jalan kereta api dan jambatan.
Titik ketinggian menunjukkan ketinggian sesuatu tempat dari aras laut dan sesuai untuk kawasan yang tiada garisan kontur, puncak bukit atau gunung.

Warna dan Stesen Trigonometri

Warna digunakan untuk menunjukkan perbezaan ketinggian di dalam peta topografi.
Warna biru menunjukkan kawasan berair seperti sungai, tasik dan laut (contoh Sg. Nerus dalam Peta 3.2).
Warna hijau menunjukkan kawasan tanah pamah.
Warna jingga menunjukkan kawasan lebih tinggi seperti bukit dan gunung yang menggunakan simbol garisan kontur (contoh Bukit Tok Salai, RG 566855).
Stesen Trigonometri berfungsi menunjukkan jaringan kawalan ketinggian.
Stesen Trigonometri biasanya digunakan untuk menunjukkan lokasi dan ketinggian puncak bukit dan gunung (contoh Stesen Trigonometri Bukit Tok Salai, RG 566855).

Langkah-Langkah Melukis Keratan Rentas

Keratan rentas ialah profil bentuk muka bumi di sepanjang satu garisan pada peta topografi, membantu mentafsir bentuk muka bumi dengan lebih tepat.
Langkah 1: Tandakan lokasi titik A dan titik B pada keratan rentas, buat garis lurus dari A hingga B.
Langkah 2: Letakkan sejalur kertas di sepanjang garisan A dan B, tandakan nilai ketinggian bagi setiap kontur pada jalur kertas tersebut.
Langkah 3: Sediakan kertas graf — lukis paksi Y dengan skala tegak yang sesuai untuk sela tinggi kontur (contoh 1 cm mewakili 50 m) dan nomborkan mengikut ketinggian kontur; lukis paksi X dengan skala mendatar sama dengan skala dalam peta, jarak AB atas graf sama dengan jarak AB dalam peta.
Langkah 4: Letak jalur kertas pada paksi X, dari setiap titik yang bertanda lukis garisan tegak sehingga sama dengan ketinggian garisan kontur.
Langkah 5: Sambungkan setiap tanda pada setiap garisan tegak untuk mendapatkan keratan rentas AB.
Contoh: keratan rentas Bukit Gelugor (109 m) menggunakan skala tegak 1 cm : 50 m dan skala mendatar 1 cm : 0.5 km.

Mengira Kecerunan

Kecerunan ialah nisbah di antara jarak tegak dan jarak mendatar.
Formula: Kecerunan = Jarak tegak : Jarak mendatar.
Contoh: Kecerunan AB = 100 m : 10 000 m = 1 : 100 (selepas dibahagi dengan 100).
Tafsiran 1:100 bermaksud setiap 100 meter jarak mendatar, terdapat kenaikan ketinggian 1 meter.
Pengiraan kadar kecerunan di jalan raya perlu tepat supaya kenderaan berat dapat melalui jalan bercerun.

Membezakan Bentuk Muka Bumi Berdasarkan Keratan Rentas

Bentuk muka bumi boleh dikenal pasti berdasarkan susunan kontur dan jarak antara kontur pada peta topografi.
Cerun landai mempunyai susunan kontur yang jarang; cerun curam mempunyai susunan kontur yang sangat rapat.
Bukit mempunyai ketinggian kurang daripada 600 meter; gunung ialah tanah tinggi dengan ketinggian melebihi 600 meter dari aras laut (contoh Gunung Kinabalu, 4095 m).
Cerun cekung: susunan kontur pada bahagian tinggi rapat, bahagian rendah jarang. Cerun cembung: susunan kontur pada bahagian tinggi jarang, bahagian rendah rapat. Cerun seragam: susunan jarak hampir sama di antara garisan kontur.
Pelana ialah lekukan cetek di antara dua puncak; kol ialah lekukan sempit di antara dua rabung yang menjadi legeh dua batang sungai.
Cerun bertangga mempunyai susunan kontur rapat berselang-seli dengan kontur jarang, menyebabkan keratan rentasnya seperti tangga.
Tebing tinggi mempunyai susunan kontur sangat rapat dan bertindih, cerun sangat curam dan hampir tegak (contoh Pulau Langkawi, Kedah dan Cape Rachado, Melaka).
Lurah ialah kawasan tanah rendah antara kawasan tanah tinggi dengan aliran sungai; susunan kontur lurah berbentuk V.
Genting merupakan laluan sempit dan dalam yang merentangi legeh, terletak di antara dua kontur tanah tinggi (contoh Sungai Yellowstone, Amerika Syarikat).
Dataran tinggi mempunyai kemuncak hampir rata dan pinggir curam, susunan kontur sangat rapat di bahagian sisi (contoh Grand Canyon, Amerika Syarikat dan Dataran Tinggi Korat, Thailand).
Rabung ialah tanah tinggi yang panjang dan sempit, susunan kontur memanjang dan rapat (contoh rabung di Pergunungan Alps merentasi Perancis, Switzerland, Itali dan Jerman).

Contoh soalan

Berdasarkan garisan kontur 180 m, 160 m, 140 m dan 120 m pada Peta 3.1 Tanjong Tokong, kira selang kontur peta tersebut.

Kenal pasti dua garisan kontur berturutan, contohnya 140 m dan 120 m.
Kira perbezaan ketinggian: 140 m − 120 m = 20 m.
Selang kontur ialah perbezaan ketinggian di antara dua garisan kontur yang berturutan.
Maka, selang kontur Peta 3.1 Tanjong Tokong ialah 20 meter.

Contoh soalan

Jarak tegak di antara titik A dan B ialah 100 m manakala jarak mendatar ialah 10 000 m. Kira kecerunan AB dan nyatakan maksudnya.

Tulis formula: Kecerunan = Jarak tegak : Jarak mendatar.
Gantikan nilai: Kecerunan AB = 100 m : 10 000 m.
Permudahkan nisbah dengan membahagi kedua-dua nilai dengan 100: (100 ÷ 100) : (10 000 ÷ 100) = 1 : 100.
Maksud kecerunan 1 : 100 ialah setiap 100 meter jarak mendatar, terdapat kenaikan ketinggian 1 meter.

Contoh soalan

Terangkan langkah-langkah untuk melukis keratan rentas Bukit Gelugor (109 m) dari titik A ke titik B menggunakan skala tegak 1 cm : 50 m dan skala mendatar 1 cm : 0.5 km.

Tandakan lokasi titik A dan titik B pada garisan kontur, kemudian buat garis lurus dari A ke B.
Letakkan sejalur kertas di sepanjang garisan AB dan tandakan nilai ketinggian bagi setiap kontur (20, 40, 60, 80, 100) pada jalur kertas tersebut.
Sediakan kertas graf: lukis paksi Y dengan skala tegak 1 cm : 50 m dan nomborkan mengikut ketinggian kontur dengan jarak yang sama; lukis paksi X dengan skala mendatar 1 cm : 0.5 km, sama dengan skala dalam peta.
Letak jalur kertas pada paksi X, kemudian dari setiap titik yang bertanda lukis garisan tegak sehingga sama dengan ketinggian garisan kontur berkenaan.
Sambungkan setiap tanda pada setiap garisan tegak untuk mendapatkan keratan rentas AB Bukit Gelugor (109 m).

Tersalah kira selang kontur kerana tidak mengambil dua garisan kontur yang betul-betul berturutan.
Keliru antara kontur biasa dengan kontur indeks (garisan lebih tebal selepas empat garisan kontur biasa).
Skala tegak yang dipilih pada paksi Y tidak sesuai dengan sela tinggi kontur sebenar.
Skala mendatar pada paksi X tidak dibuat sama dengan skala dalam peta, menyebabkan jarak AB pada graf tidak tepat.
Terlupa menandakan nilai ketinggian setiap kontur pada jalur kertas sebelum memindahkannya ke paksi X.
Garisan tegak yang dilukis dari setiap titik bertanda tidak sepadan dengan ketinggian garisan kontur yang betul.
Gagal menyambungkan semua tanda ketinggian dengan garis yang licin untuk membentuk profil keratan rentas yang tepat.
Keliru antara cerun cekung dan cerun cembung kerana tidak memerhatikan susunan kontur pada bahagian tinggi dan rendah dengan teliti.
Tersalah anggap bukit sebagai gunung tanpa merujuk ketinggian sebenar (gunung melebihi 600 meter, bukit kurang daripada 600 meter).

Hafal lima cara menentukan ketinggian dalam peta topografi: kontur, tanda aras, titik ketinggian, stesen trigonometri dan warna.
Semasa mengira selang kontur, sentiasa gunakan dua garisan kontur yang berturutan sahaja.
Ingat kod warna: biru untuk kawasan berair, hijau untuk tanah pamah, jingga untuk bukit-bukau dan gunung-ganang.
Ikut kelima-lima langkah melukis keratan rentas secara berurutan: tanda A dan B, tanda nilai pada jalur kertas, sediakan paksi X dan Y, tanda ketinggian pada graf, sambungkan tanda.
Pastikan skala tegak dan skala mendatar yang digunakan pada kertas graf sepadan dengan yang dinyatakan dalam soalan.
Bezakan bentuk muka bumi berdasarkan kerapatan dan susunan garisan kontur — kontur rapat menunjukkan cerun curam, kontur jarang menunjukkan cerun landai.
Semak semula ketinggian gunung (>600 m) berbanding bukit (<600 m) sebelum menjawab soalan pengenalan bentuk muka bumi.
Untuk soalan kecerunan, tulis formula penuh (Kecerunan = Jarak tegak : Jarak mendatar) sebelum menggantikan nilai bagi mendapatkan markah kerja menunjuk.

Kol: Lekukan sempit di antara dua rabung yang menjadi legeh dua batang sungai.
Bukit: Tanah tinggi dengan ketinggian kurang daripada 600 meter.
Lurah: Kawasan tanah rendah yang terletak di antara kawasan tanah tinggi dan mempunyai aliran sungai; susunan kontur berbentuk V.
Gunung: Tanah tinggi yang mempunyai ketinggian melebihi 600 meter daripada aras laut.
Kontur: Garisan yang dilukis bagi menyambung titik-titik yang sama ketinggian dari aras laut.
Pelana: Lekukan cetek di antara dua puncak.
Rabung: Tanah tinggi yang panjang dan sempit dengan susunan kontur memanjang dan rapat.
Genting: Laluan sempit dan dalam yang merentangi legeh dan terletak di antara dua kontur tanah tinggi.
Kecerunan: Nisbah di antara jarak tegak dan jarak mendatar.
Tanda aras: Batu aras yang berfungsi menunjukkan ketinggian sesuatu tempat sebenar di permukaan bumi seperti jalan raya, jalan kereta api dan jambatan.
Selang kontur: Perbezaan ketinggian di antara dua garisan kontur yang berturutan.
Dataran tinggi: Tanah tinggi yang mempunyai kemuncak hampir rata dan pinggirnya curam.
Keratan rentas: Profil bentuk muka bumi di sepanjang satu garisan pada peta topografi.
Titik ketinggian: Penanda yang menunjukkan ketinggian sesuatu tempat dari aras laut, sesuai untuk kawasan tiada garisan kontur, puncak bukit atau gunung.
Stesen Trigonometri: Stesen yang berfungsi menunjukkan jaringan kawalan ketinggian, biasanya menunjukkan lokasi dan ketinggian puncak bukit dan gunung.
Garisan kontur indeks: Garisan kontur yang dilukis lebih tebal selepas empat garisan kontur biasa.