Skala, Jarak dan Luas dalam Peta Topografi — Nota JomSkor

Bab ini mengajar tiga jenis skala dalam peta topografi (skala penyata, skala lurus, pecahan wakilan) serta kemahiran mengira jarak sebenar (lurus dan melengkung) dan keluasan sebenar (kaedah segi empat grid) berdasarkan skala peta. Kemahiran ini penting kerana ia membolehkan pelajar membuat perbandingan jarak dan keluasan antara satu lokasi atau kawasan dengan yang lain menggunakan peta topografi berskala 1:50 000, format yang biasa digunakan dalam soalan SPM Geografi.

Geografi · Tingkatan 4

2.1 Jenis Skala

Skala ialah nisbah jarak dalam peta dengan jarak sebenar di permukaan bumi.
Terdapat tiga jenis skala: skala penyata, skala lurus dan pecahan wakilan.
Skala penyata dinyatakan dengan perkataan, contohnya '1 cm mewakili 1 km' bermaksud 1 sentimeter di atas peta mewakili 1 kilometer di permukaan bumi.
Skala lurus dinyatakan dengan garisan lurus yang dibahagikan kepada beberapa bahagian sama jarak; setiap bahagian mewakili jarak sebenar di permukaan bumi. Terdapat skala lurus mudah dan skala lurus penuh.
Pecahan wakilan dinyatakan dalam bentuk nisbah atau pecahan, contohnya 1 : 100 000 (disebut '1 nisbah 100 000'); angka di hadapan (1 cm) ialah unit di peta, angka selepasnya (100 000 cm) ialah unit di permukaan bumi.
Skala besar (contoh 1 : 50 000) digunakan untuk menggambarkan satu kawasan yang meliputi beberapa daerah di dalam negeri; skala kecil (contoh 1 : 2 000 000) digunakan untuk peta yang menggambarkan kawasan besar seperti peta negeri dan negara.
Unit penukaran penting: 1 km = 100 000 cm; 1 km = 1 000 m; 1 m = 100 cm; 1 cm = 10 mm.

2.2 Jarak Mutlak dan Jarak Relatif

Jarak ialah ukuran jauh di antara satu lokasi ke lokasi yang lain, terbahagi kepada dua jenis: jarak mutlak dan jarak relatif.
Jarak mutlak dinyatakan dalam unit meter atau kilometer, tetap dan tidak berubah. Contoh: jarak Padang Besar ke Ipoh = 308 km; Ipoh ke Kuala Lumpur = 198 km; Kuala Lumpur ke Johor Bahru = 329 km.
Jarak relatif dinyatakan dalam kos dan masa, tidak tetap dan boleh berubah-ubah kerana pelbagai faktor. Contoh: masa perjalanan bas Ipoh ke Kuala Lumpur ialah 3 jam dengan kos RM25.00; menaiki ETS pula 2 jam 40 minit dengan kos RM35.00.

2.2 Cara Mengukur Jarak dalam Peta Topografi

Jarak lurus diukur menggunakan jalur kertas, jangka tolok dan pembaris.
Jarak melengkung diukur menggunakan jalur kertas dan benang putih.
Langkah mengukur jarak lurus menggunakan skala penyata: (1) tandakan lokasi dengan X, (2) lukiskan garisan lurus menyambungkan kedua-dua tanda X, (3) letakkan pembaris pada garisan dan ukur jaraknya, (4) kira jarak sebenar dengan mendarab jarak yang diukur dengan nilai skala penyata.
Langkah mengukur jarak lurus menggunakan skala lurus: (1) tandakan lokasi dengan X, (2) letakkan kedua-dua hujung jangka tolok pada tanda X, (3) pindahkan jangka tolok ke skala lurus peta dan baca nilai ukurannya, (4) kira jarak sebenar.
Untuk jarak melengkung menggunakan pecahan wakilan: tukarkan pecahan wakilan kepada skala penyata dahulu (contoh 1 : 50 000 = 1 cm mewakili 0.5 km), letakkan benang mengikut lengkungan jalan/laluan, tandakan titik permulaan dan akhir pada benang, kemudian rentangkan benang di atas pembaris untuk diukur.
Jarak sebenar = jarak yang diukur pada peta (cm) x nilai skala penyata (km bagi setiap cm).

2.3 Cara Mengira Keluasan dalam Peta Topografi

Peta topografi menggambarkan kawasan sekata (sisi sama panjang, contoh kawasan perumahan terancang) dan kawasan tidak sekata (sisi tidak sama panjang, contoh kawasan penanaman padi, getah, paya, hutan dan tasik).
Kaedah segi empat grid digunakan untuk mengira keluasan kawasan sekata dan tidak sekata.
Kilometer persegi (simbol km2) ialah unit untuk luas; 1 km2 bersamaan dengan 100 hektar.
Luas 1 segi empat grid = 1 km x 1 km = 1 km2 = 100 hektar (berdasarkan skala 1 : 50 000, 1 cm mewakili 0.5 km).
Langkah mengira keluasan: (i) kira keluasan 1 segi empat grid, (ii) tandakan nilai 1 pada grid penuh, ¾ pada grid tiga perempat penuh, ½ pada grid separuh penuh, dan ¼ pada grid satu perempat penuh, (iii) kira bilangan grid bagi setiap kategori dan darab dengan keluasan setiap petak grid untuk dapatkan jumlah keluasan (km2), kemudian tukar kepada hektar dengan mendarab dengan 100.

Contoh soalan

Berdasarkan Peta 2.1 Masai (skala 1 : 50 000, 1 cm mewakili 0.5 km), jarak yang diukur di antara jambatan batu di RG 534658 dan jambatan batu di RG 578650 ialah 9 cm. Kira jarak sebenar di antara kedua-dua tempat tersebut.

Langkah 1: Tandakan X di kedua-dua lokasi (jambatan batu RG 534658 dan RG 578650).
Langkah 2: Lukiskan satu garisan lurus menyambungkan kedua-dua tanda X.
Langkah 3: Letakkan pembaris pada garisan yang dilukis dan ukur jaraknya — diperoleh 9 cm.
Langkah 4: Skala peta ialah 1 cm mewakili 0.5 km.
Kira jarak sebenar = 9 cm x 0.5 km = 4.5 km.

Contoh soalan

Berdasarkan Peta 2.2 Gunung Sadong (skala 1 : 50 000, 1 cm mewakili 0.5 km), jangka tolok yang dipindahkan ke skala lurus peta menunjukkan bacaan 1.3 km dan 3.0 km bagi jarak antara Stesen Trigonometri Gunung Sadong (RG 230521) dengan simpang jalan (RG 187522). Kira jarak sebenar di antara kedua-dua lokasi tersebut.

Langkah 1: Tandakan X di Stesen Trigonometri Gunung Sadong (RG 230521) dan di simpang jalan (RG 187522).
Langkah 2: Letakkan kedua-dua hujung jangka tolok pada kedua-dua tanda X.
Langkah 3: Pindahkan jangka tolok ke skala lurus peta dan baca nilai ukurannya.
Langkah 4: Skala peta ialah 1 cm mewakili 0.5 km; bacaan skala lurus ialah 1.3 km + 3.0 km.
Jarak sebenar = 1.3 km + 3.0 km = 4.3 km.

Contoh soalan

Berdasarkan Jadual 2.1 (Peta Ladang Kris Jati, skala 1 : 50 000, 1 cm mewakili 0.5 km), keluasan segi empat grid yang ditandakan ialah: Penuh (1.00) x 5, Tiga perempat penuh (0.75) x 5, Separuh penuh (0.50) x 2, dan Satu perempat penuh (0.25) x 3. Kira jumlah keluasan Ladang Kris Jati dalam km2 dan hektar.

Langkah i: Kira keluasan 1 segi empat grid = 1 km x 1 km = 1 km2 = 100 hektar.
Langkah ii: Tandakan 1 pada grid penuh, ¾ pada grid tiga perempat penuh, ½ pada grid separuh penuh, ¼ pada grid satu perempat penuh.
Langkah iii: Kira jumlah keluasan bagi setiap kategori — Penuh: 5 x 1.00 = 5.00 km2; Tiga perempat penuh: 5 x 0.75 = 3.75 km2; Separuh penuh: 2 x 0.50 = 1.00 km2; Satu perempat penuh: 3 x 0.25 = 0.75 km2.
Jumlahkan semua keluasan = 5.00 + 3.75 + 1.00 + 0.75 = 10.5 km2.
Tukar kepada hektar: 10.5 km2 x 100 hektar = 1050 hektar.

Terkeliru antara sentimeter, meter dan kilometer semasa menukar bacaan pembaris/jangka tolok kepada jarak sebenar (ingat: 1 km = 100 000 cm, 1 km = 1 000 m, 1 m = 100 cm, 1 cm = 10 mm).
Lupa menukar pecahan wakilan (contoh 1 : 50 000) kepada skala penyata (1 cm mewakili 0.5 km) terlebih dahulu sebelum mengira jarak sebenar.
Tidak menukar keluasan daripada km2 kepada hektar (darab dengan 100) apabila soalan meminta jawapan dalam hektar.
Menggunakan alat yang salah — cuba mengukur jarak melengkung dengan pembaris sahaja tanpa benang, atau jarak lurus tanpa jangka tolok/pembaris.
Tidak menandakan lokasi (X) dengan tepat sebelum melukis garisan atau meletakkan jangka tolok, menyebabkan bacaan tidak jitu.
Lupa menjumlahkan kedua-dua bacaan jangka tolok apabila jarak yang diukur melebihi satu kali pindahan jangka tolok pada skala lurus.
Silap mengelaskan saiz grid — tersalah anggap grid tiga perempat penuh sebagai grid penuh atau sebaliknya, menyebabkan jumlah keluasan tidak tepat.
Terlepas pandang atau terlupa mengira sebahagian grid (½ atau ¼) yang berada di sempadan kawasan yang diukur.
Silap darab bilangan grid dengan keluasan setiap petak grid (contohnya guna 1 km2 untuk semua kategori tanpa mendarab dengan nilai ¾, ½ atau ¼ yang betul).

Sentiasa kenal pasti dahulu jenis skala yang diberikan (skala penyata, skala lurus atau pecahan wakilan) sebelum mula mengira, kerana kaedah pengiraan bergantung kepada jenis skala tersebut.
Jika skala diberikan dalam bentuk pecahan wakilan (contoh 1 : 50 000), tukarkan kepada skala penyata dahulu (1 cm mewakili 0.5 km) supaya pengiraan jarak/keluasan lebih mudah.
Gunakan alat yang betul mengikut jenis jarak: pembaris/jangka tolok untuk jarak lurus, benang/jalur kertas untuk jarak melengkung.
Semasa mengira keluasan menggunakan kaedah segi empat grid, sentiasa buat jadual berasingan untuk grid penuh (1.00), tiga perempat penuh (0.75), separuh penuh (0.50) dan satu perempat penuh (0.25) supaya tiada grid tertinggal.
Ingat nilai asas: 1 segi empat grid = 1 km x 1 km = 1 km2 = 100 hektar, berdasarkan skala 1 : 50 000.
Tunjukkan formula dan langkah pengiraan penuh (bukan jawapan akhir sahaja) kerana markah biasanya diberikan mengikut langkah kerja seperti dalam contoh Langkah 1 hingga Langkah 4.
Semak semula unit jawapan akhir yang dikehendaki soalan — km2 atau hektar — dan pastikan penukaran dibuat jika perlu.

Skala: Nisbah jarak dalam peta dengan jarak sebenar di permukaan bumi.
Nisbah: Perbandingan ukuran atau perimbangan kadar dengan sesuatu yang lain.
Skala lurus: Skala yang dinyatakan dengan garisan lurus yang dibahagikan kepada beberapa bahagian sama jaraknya; terdapat skala lurus mudah dan skala lurus penuh.
Jarak mutlak: Jarak yang dinyatakan dalam unit meter atau kilometer; tetap dan tidak berubah.
Jarak relatif: Jarak yang dinyatakan dalam kos dan masa; tidak tetap dan boleh berubah-ubah kerana pelbagai faktor.
Skala penyata: Skala yang dinyatakan dengan menggunakan perkataan, contohnya '1 cm mewakili 1 km'.
Kawasan sekata: Kawasan yang mempunyai sisi yang sama panjang, seperti kawasan perumahan terancang.
Pecahan wakilan: Skala yang dinyatakan dalam bentuk nisbah atau pecahan, contohnya 1 : 100 000, di mana angka pertama ialah unit di peta dan angka kedua ialah unit di permukaan bumi.
Kawasan tidak sekata: Kawasan yang mempunyai sisi yang tidak sama panjang, seperti kawasan penanaman padi, getah, paya, hutan dan tasik.
Kaedah segi empat grid: Kaedah mengira keluasan kawasan sekata dan tidak sekata dalam peta topografi menggunakan petak-petak grid.
Kilometer persegi (km2): Unit untuk luas; 1 km2 bersamaan dengan 100 hektar.