Arah dan Kedudukan dalam Peta Topografi — Nota JomSkor

Bab ini mengajar kemahiran asas membaca peta topografi: mengenal pasti lapan arah mata angin, menentukan arah sesuatu lokasi berdasarkan titik rujukan, menggunakan rujukan grid 4 angka dan 6 angka untuk menentukan kedudukan, serta mengukur bearing grid menggunakan jangka sudut. Kemahiran ini penting untuk ekspedisi seperti mendaki bukit/gunung dan menjelajah hutan supaya perjalanan lebih selamat dan lokasi mudah dicari. Dalam peperiksaan SPM, kemahiran ini sering diuji melalui soalan berdasarkan peta topografi sebenar (contohnya Peta 1.1 Ringlet, Peta 1.2/1.3 Bagan Datuk, Peta 1.4 Bukit Jong).

Geografi · Tingkatan 4

1.1 Lapan Arah Mata Angin

Terdapat empat arah mata angin utama: Utara (U), Timur (T), Selatan (S), Barat (B).
Terdapat empat arah mata angin perantaraan: Timur Laut (TL), Tenggara (Tg), Barat Daya (BD), Barat Laut (BL).
Dalam susunan darjah mengikut jam bermula dari Utara: Utara = 0º, Timur Laut = 45º, Timur = 90º, Tenggara = 135º, Selatan = 180º, Barat Daya = 225º, Barat = 270º, Barat Laut = 315º.

1.2 Menentukan Arah Lokasi dalam Peta Topografi

Peta topografi ialah peta yang menggambarkan ciri-ciri geografi iaitu ciri fizikal dan budaya.
Berpandukan ciri-ciri tersebut, arah dari satu lokasi ke satu lokasi lain dalam peta topografi dapat ditentukan.
Langkah 1: Tandakan lokasi titik X dan tandakan lokasi titik Y.
Langkah 2: Lukis garisan lurus di antara titik X dan titik Y.
Langkah 3: Tentukan arah mata angin di titik Y kerana titik Y merupakan titik rujukan.
Langkah 4: Arah titik X dari titik Y ditentukan berdasarkan lakaran arah mata angin tersebut (contoh dalam Peta 1.1 Ringlet: arah titik X dari titik Y ialah arah Barat Laut).
Titik rujukan ialah titik yang menjadi petunjuk kepada titik yang lain.

1.3 Menggunakan Rujukan Grid untuk Menentukan Kedudukan

Kedudukan atau lokasi sesuatu tempat dalam peta topografi dapat ditentukan menggunakan rujukan grid, iaitu angka di garisan Timuran dan angka di garisan Utaraan.
Kedudukan sesuatu lokasi ditentukan melalui titik persilangan garisan Timuran dan garisan Utaraan.
Nilai garisan Timuran perlu dibaca terlebih dahulu, diikuti dengan nilai garisan Utaraan.
Terdapat dua cara menentukan rujukan grid (RG): rujukan grid 4 angka dan rujukan grid 6 angka.
Rujukan grid 4 angka digunakan untuk menentukan kedudukan kawasan seperti kawasan pertanian dan hutan (contoh: rujukan grid 4 angka bagi kawasan pertanian kelapa di Kg. Parit Nibong ialah RG 0736).
Rujukan grid 6 angka digunakan untuk menentukan kedudukan sesuatu objek yang lebih spesifik seperti sekolah, masjid dan stesen trigonometri (contoh: rujukan grid 4 angka bagi masjid ialah RG 0540, manakala rujukan grid 6 angka yang lebih spesifik bagi masjid ialah RG 054408).
Langkah membaca rujukan grid 6 angka: (i) perhatikan kedudukan objek di dalam segi empat grid; (ii) bahagikan jarak antara dua garisan Timuran kepada 10 bahagian sekata dan nomborkan 0 hingga 10; (iii) bahagikan jarak antara dua garisan Utaraan kepada 10 bahagian sekata dan nomborkan 0 hingga 10; (iv) kenal pasti nilai titik persilangan garisan Timuran dan garisan Utaraan.

1.4 Mengukur Bearing Grid dalam Peta Topografi

Bearing grid ialah sudut yang diukur mengikut arah pusingan jam dari Utara Grid, bermula dengan sifar darjah (0º).
Bearing grid sesuatu tempat dari tempat yang lain dapat diukur dengan menggunakan jangka sudut.
Garisan Timuran menunjukkan arah Utara Grid.
Selain Utara Grid, terdapat juga Utara Benar iaitu Kutub Utara Bumi, dan Utara Magnet iaitu utara yang ditunjukkan oleh jarum kompas magnet.
Untuk bearing kurang daripada 180º: tentukan rujukan grid 6 angka kedua-dua lokasi, lukis garisan lurus antara kedua-dua lokasi, lukis arah mata angin di titik rujukan, dan letakkan pusat jangka sudut pada titik rujukan untuk membaca sudut.
Untuk bearing melebihi 180º: lukis garisan lurus dan arah mata angin di titik rujukan, ukur sudut dari Utara ke Selatan (180º), kemudian ukur sudut tambahan dari arah Selatan ke lokasi sasaran, dan tambahkan kedua-dua sudut untuk mendapatkan bearing grid penuh.

Contoh soalan

Berdasarkan Peta 1.3 (Bagan Datuk, Perak), tentukan rujukan grid 4 angka dan rujukan grid 6 angka bagi masjid.

Tentukan segi empat grid bagi kedudukan masjid.
Rujuk nilai garisan Timuran iaitu 05 dan nilai garisan Utaraan iaitu 40, baca nilai garisan Timuran dahulu kemudian nilai garisan Utaraan, sehingga rujukan grid 4 angka bagi masjid ialah RG 0540.
Untuk rujukan grid 6 angka: bahagikan segi empat grid jarak antara garisan Timuran 05 dan 06 kepada 10 bahagian sekata dan nomborkan 0 hingga 10.
Bahagikan segi empat grid jarak antara garisan Utaraan 40 dan 41 kepada 10 bahagian sekata dan nomborkan 0 hingga 10.
Kenal pasti nilai titik persilangan: garisan Timuran iaitu 054 dan garisan Utaraan iaitu 408.
Rujukan grid 6 angka masjid ialah RG 054408.

Contoh soalan

Berdasarkan Peta 1.4 (Bukit Jong, Terengganu), ukur bearing grid Tanda Aras 7.50 (RG 616915) dari Stesen Trigonometri Bukit Jong (RG 596926).

Tentukan rujukan grid 6 angka bagi Tanda Aras 7.50 iaitu RG 616915 dan bagi Stesen Trigonometri Bukit Jong iaitu RG 596926.
Lukis garisan lurus bermula Tanda Aras 7.50 ke Stesen Trigonometri Bukit Jong.
Lukiskan arah mata angin di Stesen Trigonometri Bukit Jong kerana ia merupakan titik rujukan.
Letakkan pusat jangka sudut pada Stesen Trigonometri Bukit Jong (RG 596926) dan baca sudut mengikut pusingan jam dari Utara.
Bearing grid Tanda Aras 7.50 dari Stesen Trigonometri Bukit Jong ialah 120º.

Contoh soalan

Berdasarkan Peta 1.4 (Bukit Jong, Terengganu), ukur bearing grid Titik Ketinggian 285 (RG 584938) dari Stesen Trigonometri Bukit Jong (RG 596926).

Tentukan kedua-dua lokasi dan lukis garisan lurus dari Stesen Trigonometri Bukit Jong ke Titik Ketinggian 285.
Lukis arah mata angin di Stesen Trigonometri Bukit Jong kerana ia merupakan titik rujukan.
Ukur sudut dari Utara ke Selatan iaitu 180º.
Ukur sudut dari arah Selatan ke Titik Ketinggian 285 iaitu 131º.
Bearing grid Titik Ketinggian 285 dari Stesen Trigonometri Bukit Jong ialah 311º (180º + 131º).

Membaca nilai garisan Utaraan dahulu sebelum garisan Timuran, sedangkan nilai garisan Timuran mesti dibaca terlebih dahulu dan diikuti nilai garisan Utaraan.
Menggunakan rujukan grid 4 angka untuk objek spesifik (seperti masjid atau stesen trigonometri) sedangkan objek spesifik memerlukan rujukan grid 6 angka.
Tidak membahagikan segi empat grid kepada 10 bahagian sekata dengan betul semasa membaca rujukan grid 6 angka, menyebabkan angka ketiga bagi Timuran atau Utaraan tersilap.
Melukis atau membaca arah mata angin di titik sasaran dan bukan di titik rujukan, sedangkan arah mata angin mesti dilukis di titik rujukan (titik permulaan).
Meletakkan pusat jangka sudut pada titik yang salah; pusat jangka sudut mesti diletakkan pada titik rujukan.
Tidak menambah 180º semasa bearing grid melebihi 180º — pelajar hanya mengukur sudut dari arah Selatan tanpa menambah sudut 180º dari Utara ke Selatan terlebih dahulu.

Sentiasa kenal pasti titik rujukan dahulu sebelum menentukan arah atau bearing grid — arah mata angin dan pusat jangka sudut mesti berada di titik rujukan.
Hafal susunan lapan arah mata angin mengikut darjah mengikut pusingan jam: U=0º, TL=45º, T=90º, Tg=135º, S=180º, BD=225º, B=270º, BL=315º.
Untuk rujukan grid, baca nilai garisan Timuran dahulu, kemudian garisan Utaraan — jangan terbalik urutan ini.
Gunakan rujukan grid 4 angka untuk kawasan (seperti pertanian atau hutan) dan rujukan grid 6 angka untuk objek spesifik (seperti sekolah, masjid, stesen trigonometri).
Semasa membaca rujukan grid 6 angka, bahagikan segi empat grid kepada 10 bahagian sekata dengan teliti sebelum menentukan titik persilangan.
Bearing grid sentiasa diukur mengikut arah pusingan jam dari Utara Grid (0º) — bukan lawan jam.
Jika bearing melebihi 180º, ukur dahulu sudut dari Utara ke Selatan (180º), kemudian tambah sudut dari Selatan ke titik sasaran untuk mendapatkan bearing penuh.
Lukis garisan lurus yang jelas antara dua titik sebelum mengukur sudut, supaya bacaan jangka sudut lebih tepat.

Tanda Aras: Menunjukkan ketinggian sesuatu tempat sebenar di permukaan bumi dari aras laut di sepanjang jalan raya.
Utara Grid: Arah utara yang ditunjukkan oleh garisan Timuran dalam peta topografi, dijadikan asas pengukuran bearing grid.
Utara Benar: Kutub Utara Bumi.
Bearing Grid: Sudut yang diukur mengikut arah pusingan jam dari Utara Grid, bermula dengan sifar darjah (0º), diukur menggunakan jangka sudut.
Rujukan Grid: Kedudukan atau lokasi sesuatu tempat dalam peta topografi yang ditentukan menggunakan angka di garisan Timuran dan angka di garisan Utaraan.
Utara Magnet: Utara yang ditunjukkan oleh jarum kompas magnet.
Titik Rujukan: Titik yang menjadi petunjuk kepada titik yang lain.
Peta Topografi: Peta yang menggambarkan ciri-ciri geografi iaitu ciri fizikal dan budaya.
Arah Mata Angin: Petunjuk arah yang terdiri daripada empat arah utama (Utara, Timur, Selatan, Barat) dan empat arah perantaraan (Timur Laut, Tenggara, Barat Daya, Barat Laut).
Garisan Timuran: Garisan menegak dalam grid peta topografi yang nilainya dibaca terlebih dahulu semasa menentukan rujukan grid; turut menunjukkan arah Utara Grid.
Garisan Utaraan: Garisan mengufuk dalam grid peta topografi yang nilainya dibaca selepas garisan Timuran semasa menentukan rujukan grid.
Titik Ketinggian: Menunjukkan poin dan lokasi ketinggian sesuatu tempat dari aras laut dalam meter.
Stesen Trigonometri: Dapat menunjukkan ketinggian puncak bukit dan gunung yang diukur dalam meter dari aras laut.
Rujukan Grid 4 Angka: Cara menentukan kedudukan kawasan seperti kawasan pertanian dan hutan dalam peta topografi.
Rujukan Grid 6 Angka: Cara menentukan kedudukan objek yang lebih spesifik seperti sekolah, masjid dan stesen trigonometri dalam peta topografi.