Pengurusan Harta Selepas Kematian — Nota JomSkor

Definisi Wasiat

Wasiat ialah iqrar yang dibuat oleh seseorang semasa hidupnya untuk mengagihkan hartanya selepas kematiannya menurut hukum syarak.

Hukum Wasiat

Hukum berwasiat adalah sunat bagi seseorang Islam yang mempunyai harta untuk menentukan pembahagian sebahagian hartanya kepada orang yang bukan waris selepas kematiannya.

Dalil Wasiat daripada al-Quran

Diwajibkan ke atas kamu, apabila salah seorang daripada kamu hampir mati, jika dia meninggalkan harta, hendaklah dia berwasiat untuk ibu bapa dan kaum kerabat dengan cara yang baik, sebagai suatu kewajipan atas orang-orang yang bertakwa.

كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِن تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ (Surah al-Baqarah, 2: Ayat 180)

Dalil Wasiat daripada Hadis

Tidak elok bagi seseorang Muslim yang mempunyai sesuatu yang hendak diwasiatkan untuk tidur dua malam melainkan wasiatnya telah tertulis di sisinya.

مَا حَقُّ امْرِئٍ مُسْلِمٍ لَهُ شَيْءٌ يُوصِي فِيهِ يَبِيتُ لَيْلَتَيْنِ إِلَّا وَوَصِيَّتُهُ مَكْتُوبَةٌ عِنْدَهُ (Riwayat al-Bukhari)

Kelebihan Berwasiat

Sesiapa yang mati dalam keadaan berwasiat, dia mati di atas jalan Allah dan sunnah Rasul, mati dalam keadaan bertakwa dan syahid, serta mati dalam keadaan diampuni dosanya.

مَنْ مَاتَ عَلَى وَصِيَّةٍ مَاتَ عَلَى سَبِيلٍ وَسُنَّةٍ، وَمَاتَ عَلَى تُقًى وَشَهَادَةٍ وَمَاتَ مَغْفُورًا لَهُ (Riwayat Ibnu Majah)

Cara Berwasiat

Tiga perkara dalam berwasiat: (1) harta yang diwasiatkan dikira sebagai sedekah kepada penerima wasiat; (2) harta yang diwasiatkan tidak boleh melebihi 1/3 daripada keseluruhan harta; (3) hutang dan segala perbelanjaan pengurusan jenazah si mati perlu diselesaikan terlebih dahulu sebelum wasiat dilaksanakan.

Rukun Wasiat

Empat rukun wasiat ialah sighah (ijab dan qabul), harta yang diwasiatkan, orang yang mewasiatkan (pewasiat), dan penerima wasiat.

Syarat Sah Wasiat bagi Pewasiat dan Harta yang Diwasiatkan

Pewasiat mestilah berakal (tidak sah wasiat orang gila), baligh (tidak sah wasiat kanak-kanak), secara rela/sukarela (tidak sah wasiat yang dipaksa), dan merdeka (tidak sah wasiat hamba). Harta yang diwasiatkan pula mestilah diketahui jenisnya sama ada milik individu atau organisasi, wujud dan dimiliki pewasiat semasa hayatnya, serta mampu dikuasai dan diuruskan secara bebas oleh pewasiat.

Syarat Sah Wasiat bagi Penerima Wasiat dan Sighah

Penerima wasiat mestilah bukan waris pewasiat, bukan pembunuh pewasiat, dan bukan untuk perkara yang haram. Sighah wasiat pula boleh dilafazkan secara jelas atau kiasan (disertai niat), dan penerimaan wasiat berlaku selepas kematian pewasiat.

Had Maksimum Harta Wasiat (1/3)

Sa’ad bin Abi Waqqas r.a bertanya sama ada dia boleh bersedekah 2/3 daripada hartanya kerana hanya seorang anak perempuan mewarisinya; Rasulullah SAW menjawab tidak boleh, begitu juga bagi 1/2, sehinggalah baginda membenarkan 1/3 sambil menegaskan bahawa 1/3 itu sudah terlalu banyak. Hadis ini menjadi dalil had maksimum harta yang boleh diwasiatkan iaitu tidak melebihi 1/3 daripada keseluruhan harta.

يَا رَسُولَ اللَّهِ! أَنَا ذُو مَالٍ، وَلَا يَرِثُنِي إِلَّا ابْنَةٌ لِي وَاحِدَةٌ، أَفَأَتَصَدَّقُ بِثُلُثَيْ مَالِي؟ قَالَ: لَا. قُلْتُ: أَفَأَتَصَدَّقُ بِشَطْرِهِ؟ قَالَ: لَا. قُلْتُ: أَفَأَتَصَدَّقُ بِثُلُثِهِ؟ قَالَ: الثُّلُثُ، وَالثُّلُثُ كَثِيرٌ (Hadis Sa’ad bin Abi Waqqas r.a, Muttafaq ‘Alaih)

Hikmah Pensyariatan Wasiat

Antara hikmahnya ialah mendapat keredaan Allah kerana berpegang dengan hukum syarak, menjamin kelangsungan hidup dan hubungan silaturahim keluarga selepas kematian, menjaga kebajikan golongan seperti fakir miskin dan anak angkat yang bukan waris, serta memanfaatkan harta untuk tujuan kebajikan masyarakat.

Definisi Faraid

Faraid ialah pembahagian harta pusaka seseorang Islam yang telah meninggal dunia kepada ahli warisnya menurut hukum syarak.

Hukum Faraid

Hukum mempelajari dan mengamalkan ilmu faraid adalah wajib (fardu kifayah) bagi umat Islam agar pembahagian harta pusaka dilaksanakan mengikut hukum syarak.

Dalil Faraid daripada al-Quran

Orang lelaki ada bahagian daripada peninggalan ibu bapa dan kerabatnya, dan orang perempuan pun ada bahagian daripada peninggalan ibu bapa dan kerabatnya, sama ada sedikit atau banyak, sebagai bahagian yang telah ditetapkan.

لِّلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِّمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِّمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ نَصِيبًا مَّفْرُوضًا (Surah an-Nisa’, 4: Ayat 7)

Dalil Faraid daripada Hadis

Berikanlah faraid (bahagian yang telah ditetapkan) kepada yang berhak menerimanya, dan baki harta yang lebih menjadi hak lelaki yang paling hampir hubungannya dengan si mati.

أَلْحِقُوا الْفَرَائِضَ بِأَهْلِهَا، فَمَا بَقِيَ فَهُوَ لِأَوْلَى رَجُلٍ ذَكَرٍ (Muttafaq ‘Alaih)

Rukun Faraid

Tiga rukun faraid ialah harta pusaka, waris, dan orang yang mewariskan harta (si mati).

Syarat Sah Faraid

Harta pusaka ialah harta yang ditinggalkan si mati, dan segala hutangnya perlu diselesaikan dahulu sebelum pembahagian dibuat. Waris pula mestilah masih hidup dan mempunyai hubungan pertalian darah atau perkahwinan dengan si mati. Kematian pewaris mestilah disahkan terlebih dahulu sebelum pembahagian harta dapat ditentukan.

Jenis Waris: Ashab al-Furud dan ‘Asabah

Ashab al-Furud ialah waris yang menerima harta pusaka mengikut kadar yang telah ditetapkan menurut hukum syarak. ‘Asabah pula ialah waris yang menerima baki harta pusaka selepas dibahagikan kepada Ashab al-Furud.

Pembahagian ‘Asabah

‘Asabah bin Nafs ialah ahli waris lelaki dari kalangan qaum lelaki seperti bapa, datuk, anak lelaki, cucu lelaki, saudara lelaki kandung dan sebapa, serta bapa saudara dan sepupu lelaki. ‘Asabah bil-Ghayr ialah waris perempuan yang menjadi ‘asabah kerana wujudnya waris lelaki setara, seperti anak perempuan bersama anak lelaki. ‘Asabah Ma’al-Ghayr ialah waris perempuan yang menjadi ‘asabah kerana kewujudan waris perempuan lain, seperti saudara perempuan kandung bersama anak perempuan.

Kadar Bahagian Faraid: Bapa, Ibu, Suami, Isteri

Bapa menerima 1/6 jika si mati mempunyai anak lelaki, menjadi ‘asabah jika tiada anak, atau 1/6 dan ‘asabah jika hanya ada anak perempuan. Ibu menerima 1/3 jika tiada anak atau kurang dua orang saudara, 1/6 jika mempunyai anak atau dua orang saudara atau lebih, dan 1/3 daripada baki dalam keadaan tertentu bersama bapa dan suami/isteri. Suami menerima 1/2 jika tiada anak dan 1/4 jika mempunyai anak. Isteri menerima 1/4 jika tiada anak dan 1/8 jika mempunyai anak.

Kadar Bahagian Faraid: Anak Perempuan

Anak perempuan menerima 1/2 jika seorang sahaja, 2/3 jika dua orang atau lebih, dan menjadi ‘asabah bil-ghayr jika bersama anak lelaki.

Hikmah Pensyariatan Faraid

Antara hikmahnya ialah mengelakkan pertelingkahan dalam kalangan waris yang menjejaskan keharmonian keluarga, menjamin kelangsungan hidup waris selepas kematian pemilik harta, mengelakkan sesetengah pihak mengambil kesempatan ke atas waris lain yang berhak, serta menyelesaikan masalah harta pusaka dalam kalangan ahli keluarga secara adil.

Contoh soalan

Nyatakan maksud wasiat dan hukumnya menurut Islam.

• Wasiat ialah iqrar yang dibuat oleh seseorang semasa hidupnya untuk mengagihkan hartanya selepas kematian menurut hukum syarak.
• Hukum berwasiat adalah sunat.

Contoh soalan

Huraikan tiga (3) syarat sah wasiat bagi pewasiat.

• Berakal - tidak sah wasiat orang gila.
• Baligh - tidak sah wasiat kanak-kanak.
• Secara rela/sukarela - tidak sah wasiat yang dipaksa.
• Merdeka - tidak sah wasiat hamba.

Contoh soalan

Berdasarkan hadis Sa’ad bin Abi Waqqas r.a, jelaskan had maksimum harta yang boleh diwasiatkan dan sebabnya.

• Rasulullah SAW tidak membenarkan Sa’ad bersedekah 2/3 atau 1/2 daripada hartanya.
• Rasulullah SAW membenarkan had maksimum 1/3 daripada harta.
• Baginda menegaskan bahawa 1/3 itu sudah terlalu banyak.
• Ini bertujuan memastikan waris tidak dizalimi dan tetap mendapat bahagian yang mencukupi.

Contoh soalan

Nyatakan kadar bahagian faraid bagi ibu dalam tiga (3) keadaan yang berbeza.

• 1/3 sekiranya si mati tiada anak atau kurang dua orang saudara.
• 1/6 sekiranya si mati mempunyai anak atau dua orang saudara atau lebih.
• 1/3 daripada baki harta dalam keadaan tertentu bersama bapa dan suami atau isteri.

Contoh soalan

Jelaskan tiga (3) hikmah pensyariatan faraid dalam Islam.

• Mengelakkan pertelingkahan dalam kalangan waris yang menjejaskan keharmonian keluarga.
• Menjamin kelangsungan hidup waris selepas kematian pemilik harta.
• Mengelakkan sesetengah pihak mengambil kesempatan ke atas waris lain yang berhak.
• Menyelesaikan masalah harta pusaka dalam kalangan ahli keluarga secara adil.