Haji dan Umrah — Nota JomSkor

Definisi Umrah

Dari segi bahasa, umrah bermaksud ziarah. Dari segi istilah, umrah ialah mengunjungi Baitullah al-Haram pada bila-bila masa untuk melakukan ibadah yang tertentu menurut syarat-syarat yang telah ditetapkan.

Definisi Haji

Dari segi bahasa, haji bermaksud tujuan yang dimaksudkan. Dari segi istilah, haji ialah mengunjungi Baitullah al-Haram pada bulan-bulan haji untuk melakukan ibadah yang tertentu menurut syarat-syarat yang telah ditetapkan.

Hukum Haji dan Umrah

Haji dan umrah adalah wajib sekali seumur hidup ke atas setiap orang Islam yang mukalaf dan berkemampuan (istitha'ah) serta mencukupi syarat-syarat wajib yang ditetapkan.

Dalil Naqli 1: Surah al-Baqarah

Maksud: Dan sempurnakanlah ibadah haji dan umrah kerana Allah. Ayat ini menjadi dalil kewajipan menyempurnakan ibadah haji dan umrah semata-mata kerana Allah SWT.

وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ (سورة البقرة، 2: 196)

Dalil Naqli 2: Surah Ali 'Imran

Maksud: Dan Allah mewajibkan manusia mengerjakan ibadah haji dengan mengunjungi Baitullah, iaitu sesiapa yang berkemampuan mencapai jalan (ke sana). Dan sesiapa yang kufur (mengingkari kewajipan ibadah haji itu), maka sesungguhnya Allah SWT Maha Kaya (tidak berhajat kepada sesuatu) daripada sekalian makhluk.

وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ (سورة آل عمران، 3: 97)

Dalil Naqli 3: Hadis Rukun Islam

Diriwayatkan oleh Umar bin al-Khattab RA bahawa Rasulullah SAW bersabda maksudnya: Rukun Islam itu ialah engkau mengucapkan kalimah syahadah (meyakini serta mengucapkan bahawa tiada tuhan yang disembah melainkan Allah dan bahawa Muhammad ialah nabi dan pesuruh Allah), dan engkau dirikan solat dan engkau tunaikan zakat dan engkau berpuasa Ramadan dan engkau pergi haji ke Baitullah jika engkau berkemampuan mengerjakannya. Hadis ini diriwayatkan oleh Muslim.

الْإِسْلَامُ أَنْ تَشْهَدَ أَنْ لَا إِلَٰهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَتُقِيمَ الصَّلَاةَ وَتُؤْتِيَ الزَّكَاةَ وَتَصُومَ رَمَضَانَ وَتَحُجَّ الْبَيْتَ إِنِ اسْتَطَعْتَ إِلَيْهِ سَبِيلًا (رواية مسلم)

Syarat Wajib Haji dan Umrah

Lima syarat wajib haji dan umrah ialah: (1) Islam - tidak diwajibkan ke atas orang bukan Islam (kafir); (2) Baligh - tidak diwajibkan ke atas kanak-kanak yang belum baligh; (3) Berakal - tidak diwajibkan ke atas orang yang tidak siuman (gila); (4) Merdeka - tidak diwajibkan ke atas hamba; (5) Berkemampuan (Istitha'ah) - mampu dari segi kesihatan, kewangan dan keselamatan.

Ciri-Ciri Berkemampuan (Istitha'ah)

Antara ciri-ciri berkemampuan ialah: (1) cukup perbelanjaan untuk perjalanan menunaikan haji dan umrah serta baligh; (2) cukup keperluan nafkah asas bagi tanggungan yang ditinggalkan; (3) ada kenderaan untuk berkaitan dan baligh; (4) aman perjalanan untuk berkaitan dan baligh; (5) sihat tubuh badan. Khusus bagi perempuan, disyaratkan tambahan: mendapat keizinan suami atau wali, dan ditemani oleh suami, mahram atau rombongan perempuan yang boleh dipercayai. (Rujukan: Wahbah al-Zuhaili, al-Fiqh al-Manhaji 'ala Mazhab al-Imam al-Shafi'i).

Rukun Haji dan Umrah

Rukun ialah perkara asas yang wajib dilakukan dan tidak boleh diganti dengan dam; jika ditinggalkan, ibadah tidak sah. Rukun haji dan umrah ialah: niat ihram, wukuf di Arafah (khusus bagi haji sahaja, tiada bagi umrah), tawaf di Ka'bah, sa'i, bercukur atau bergunting rambut, dan tertib (mengikut susunan yang ditetapkan).

Wukuf di Arafah

Wukuf ialah rukun khusus bagi ibadah haji sahaja (tiada bagi umrah). Wukuf dilakukan di Padang Arafah dan waktunya bermula daripada waktu tergelincir matahari (waktu zohor) pada 9 Zulhijjah sehingga masuk waktu subuh pada 10 Zulhijjah. Antara waktu yang digalakkan berdoa ialah semasa berada di Padang Arafah.

Tawaf, Sa'i dan Bercukur/Bergunting

Tawaf ialah mengelilingi Ka'bah sebanyak 7 pusingan bermula dan berakhir di penjuru Hajarul Aswad, dengan Ka'bah berada di sebelah kiri dan menutup aurat sepanjang tawaf. Sa'i ialah berjalan ulang-alik sebanyak 7 kali bermula di bukit Safa dan berakhir di bukit Marwah dengan menutup aurat. Bercukur atau bergunting rambut dilakukan sekurang-kurangnya tiga helai rambut untuk bertahallul; bagi umrah, perbuatan ini dilakukan selepas selesai sa'i.

Tahallul Awal dan Tahallul Kedua

Tahallul bermaksud terlepas daripada larangan semasa ihram. Bagi umrah, tahallul dilakukan dengan bercukur atau bergunting rambut selepas selesai sa'i. Bagi haji, tahallul terbahagi kepada dua: Tahallul Awal tercapai apabila jemaah haji telah melaksanakan dua daripada tiga perkara berikut - melontar jamrah al-Aqabah (al-kubra); tawaf rukun serta sa'i jika sa'i belum dilaksanakan; dan bercukur atau bergunting rambut. Ketiga-tiga perkara ini tidak wajib dilakukan mengikut satu urutan yang tetap. Tahallul Kedua tercapai setelah ketiga-tiga perkara tersebut dilengkapkan.

Wajib Haji dan Umrah

Wajib ialah perkara yang jika ditinggalkan, ibadah tetap sah tetapi perlu diganti dengan dam. Antara wajib haji dan umrah: (1) berniat ihram di miqat yang ditetapkan; (2) bermalam (mabit) di Muzdalifah selepas wukuf, khusus bagi haji, bermula tengah malam 10 Zulhijjah sehingga masuk subuh; (3) melontar 7 anak batu di jamrah al-Aqabah kubra, khusus bagi haji, bermula selepas subuh sehingga masuk waktu maghrib; (4) bermalam (mabit) di Mina pada hari tasyrik (11, 12, 13 Zulhijjah), khusus bagi haji; (5) melontar 7 anak batu di ketiga-tiga jamrah (sughra, wusta dan kubra) pada hari tasyrik, khusus bagi haji, bermula selepas tergelincir matahari (waktu zohor) sehingga terbenam matahari pada 13 Zulhijjah; (6) menjauhi segala larangan ihram.

Miqat Zamani dan Miqat Makani

Miqat ialah ketetapan had masa atau had tempat untuk berniat ihram. Miqat Zamani ialah ketetapan had masa untuk berniat ihram haji, bermula 1 Syawal sehingga masuk waktu subuh pada 10 Zulhijjah. Miqat Makani ialah ketetapan had tempat untuk berniat ihram sama ada haji atau umrah.

Lima Tempat Miqat Makani

Lima tempat miqat makani bagi bakal jemaah dari luar Kota Makkah: (1) Zulhulaifah (Bir Ali) - dari arah Madinah; (2) Zatu 'Irq - dari arah Iraq; (3) Qarnul Manazil (al-Sail al-Kabir) - dari arah Malaysia dan Asia Tenggara; (4) Yalamlam - dari arah Yaman; (5) Juhfah - dari arah Mesir dan Tunisia.

Larangan Ihram

Larangan semasa ihram terbahagi kepada beberapa kategori: (1) Rambut dan kuku - dilarang mencabut atau memotong bulu atau rambut, dan memotong kuku; (2) Wangi-wangian - dilarang berwangi-wangian pada pakaian, badan atau menghidu wangian; (3) Pakaian - lelaki dilarang memakai pakaian berjahit atau bercantum, menutup kepala; perempuan dilarang menutup muka dan memakai sarung tangan; (4) Alam sekitar - dilarang memburu binatang buruan, memotong atau merosakkan tumbuhan; (5) Hubungan seksual - dilarang bernikah, mengahwinkan atau menjadi wakil untuk menerima nikah, melakukan perbuatan yang merangsang syahwat, dan persetubuhan suami isteri.

Amalan Sunat Haji dan Umrah

Antara amalan sunat haji dan umrah: (1) mandi sunat ihram sebelum memakai pakaian ihram; (2) solat sunat ihram dua rakaat selepas memakai pakaian ihram dan sebelum berniat; (3) membaca talbiah selepas berihram; (4) solat sunat tawaf dua rakaat di belakang Maqam Ibrahim selepas tawaf.

Lafaz Niat dan Talbiah

Lafaz niat haji bermaksud: Sahaja aku mengerjakan haji dan aku berihram kerana Allah Taala. Lafaz niat umrah bermaksud: Sahaja aku mengerjakan umrah dan aku berihram kerana Allah Taala. Lafaz talbiah bermaksud: Aku sentiasa mematuhi perintah-Mu ya Allah, aku sentiasa mematuhi perintah-Mu, tiada sekutu bagi-Mu, aku sentiasa mematuhi perintah-Mu. Sesungguhnya segala puji-pujian dan nikmat kurniaan adalah bagi-Mu dan segala kerajaan ini kepunyaan-Mu jua, tiada sekutu bagi-Mu.

نَوَيْتُ الْحَجَّ وَأَحْرَمْتُ بِهِ لِلَّهِ تَعَالَى / نَوَيْتُ الْعُمْرَةَ وَأَحْرَمْتُ بِهَا لِلَّهِ تَعَالَى / لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ، إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ، لَا شَرِيكَ لَكَ

Perbezaan Haji dan Umrah

Persamaan: kedua-dua ibadah mempunyai rukun niat ihram dan menepati miqat makani, serta rukun-wajib tawaf ifadah, sa'i dan bercukur. Perbezaan dari segi waktu: umrah boleh dikerjakan pada bila-bila masa sepanjang tahun manakala haji hanya boleh dikerjakan pada bulan-bulan haji sahaja. Dari segi rukun: umrah tiada wukuf manakala haji wajib ada wukuf. Dari segi wajib: umrah tiada kewajipan melontar jamrah kubra, bermalam di Muzdalifah dan bermalam di Mina, manakala haji mewajibkan ketiga-tiga perkara tersebut.

Jenis-Jenis Haji

Terdapat tiga jenis haji mengikut cara pelaksanaan: (1) Ifrad - mengerjakan haji dahulu, kemudian mengerjakan umrah pada tahun yang sama; (2) Tamattu' - mengerjakan umrah dahulu dalam bulan haji, kemudian mengerjakan haji pada tahun yang sama; (3) Qiran - berniat mengerjakan haji dan umrah secara serentak.

Kaedah Pelaksanaan Haji Tamattu'

Contoh susunan pelaksanaan haji tamattu' mengikut tarikh Zulhijjah: 6 Zulhijjah - berihram dan melaksanakan umrah; 8 Zulhijjah - berniat ihram haji dan bertolak ke Mina; 9 Zulhijjah - wukuf di Arafah; 10 Zulhijjah - bermalam di Muzdalifah, melontar jamrah kubra, bercukur, tawaf ifadah dan sa'i; 11 hingga 12 Zulhijjah - melontar tiga jamrah dan bermalam di Mina (hari tasyrik); seterusnya tawaf, sa'i, bercukur atau bergunting rambut, dan tertib. Tawaf wida' dilakukan sebelum meninggalkan Makkah bagi jemaah yang bakal pulang ke tanah air.

Hikmah Haji dan Umrah

Hikmah haji dan umrah merangkumi lima aspek: (1) Rohani - menghapuskan dosa dan menjauhi syirik kerana pengorbanan harta dan tenaga dalam menaati keredaan Allah SWT, serta menzahirkan ketaatan melaksanakan perintah Allah SWT untuk mencapai ketakwaan dan rahmat Allah SWT; (2) Sosial - mengeratkan silaturahim antara umat Islam seluruh dunia walaupun berbeza bangsa dan negara; (3) Politik - menzahirkan kekuatan umat Islam; (4) Dakwah - memperkasakan usaha dakwah Islam ke seluruh alam; (5) Ekonomi - meningkatkan taraf hidup umat Islam melalui sumber pendapatan pariwisata haji dan mewujudkan sumber pendapatan baharu bagi umat Islam.

Contoh soalan

Terangkan maksud haji dan umrah dari segi istilah.

• Umrah ialah mengunjungi Baitullah al-Haram pada bila-bila masa untuk melakukan ibadah yang tertentu menurut syarat-syarat yang ditetapkan
• Haji ialah mengunjungi Baitullah al-Haram pada bulan-bulan haji untuk melakukan ibadah yang tertentu menurut syarat-syarat yang ditetapkan

Contoh soalan

Nyatakan lima syarat wajib haji dan umrah.

• Islam - tidak diwajibkan ke atas orang bukan Islam
• Baligh - tidak diwajibkan ke atas kanak-kanak yang belum baligh
• Berakal - tidak diwajibkan ke atas orang yang tidak siuman
• Merdeka - tidak diwajibkan ke atas hamba
• Berkemampuan (istitha'ah) - mampu dari segi kesihatan, kewangan dan keselamatan

Contoh soalan

Jelaskan dua jenis miqat dalam ibadah haji.

• Miqat Zamani ialah ketetapan had masa untuk berniat ihram haji, bermula 1 Syawal sehingga masuk waktu subuh pada 10 Zulhijjah
• Miqat Makani ialah ketetapan had tempat untuk berniat ihram sama ada haji atau umrah, contohnya Zulhulaifah, Zatu 'Irq, Qarnul Manazil, Yalamlam dan Juhfah

Contoh soalan

Bezakan antara ibadah haji dan umrah dari tiga aspek.

• Dari segi waktu: umrah boleh dikerjakan pada bila-bila masa sepanjang tahun manakala haji hanya boleh dikerjakan pada bulan-bulan haji sahaja
• Dari segi rukun: umrah tiada wukuf manakala haji wajib ada wukuf di Arafah
• Dari segi wajib: umrah tiada kewajipan melontar jamrah kubra, bermalam di Muzdalifah dan bermalam di Mina, manakala haji mewajibkan ketiga-tiga perkara tersebut

Contoh soalan

Nyatakan lima hikmah menunaikan ibadah haji dan umrah.

• Rohani: menghapuskan dosa dan menjauhi syirik kerana pengorbanan harta dan tenaga menaati keredaan Allah SWT
• Sosial: mengeratkan silaturahim antara umat Islam seluruh dunia walaupun berbeza bangsa dan negara
• Politik: menzahirkan kekuatan umat Islam
• Dakwah: memperkasakan usaha dakwah Islam ke seluruh alam
• Ekonomi: meningkatkan taraf hidup umat Islam melalui sumber pendapatan pariwisata haji