Kimia dalam Perubatan dan Kesihatan — Nota JomSkor

Definisi Perubatan Tradisional, Moden dan Komplementari

Ubat ialah dadah atau bahan yang diambil untuk mengawal kesihatan, merawat atau mencegah penyakit. Terdapat tiga kaedah perubatan: perubatan tradisional, perubatan moden dan perubatan komplementari. Kitab Tib merupakan manuskrip perubatan tradisional tulisan tangan Melayu silam yang menjadi rujukan masyarakat Melayu pada zaman dahulu untuk mengubati pelbagai penyakit; dinamakan sempena manuskrip perubatan bahasa Arab, Al-Qanun Fi Al-Tibb karya Ibnu Sina.

Ciri-ciri Perubatan Tradisional

Perubatan tradisional ialah kaedah perubatan yang menggunakan tumbuh-tumbuhan, haiwan dan bahan semula jadi yang diaplikasikan secara khusus mahupun gabungan bagi diagnosis dan merawat penyakit. Ciri-ciri: rawatan menggunakan bahan semula jadi daripada tumbuhan dan haiwan, kos rawatan yang rendah, keberkesanan rawatannya lebih perlahan dan memakan masa, diwarisi dan diamalkan turun-temurun, pembuktian keberkesanan secara pengalaman. Setiap kaum di Malaysia mengamalkan kaedah perubatan tradisional yang tersendiri. Contoh ubat tradisional: aloe vera/lidah buaya (mengurangkan kesakitan kulit akibat sengatan matahari atau terkena benda panas), ginseng (memelihara kesihatan badan, popular dalam perubatan kaum Cina), halia (melegakan bengkak dan sengal-sengal, menghilangkan angin dalam badan), pokok bunga raya (melegakan sakit kepala dan merawat masalah keguguran rambut), kuinina daripada kulit pokok Cinchona sp. (membuat ubat penyakit malaria).

Ciri-ciri Perubatan Moden

Perubatan moden merujuk kepada campuran seni merawat dengan pelbagai bidang ilmu sains yang mempunyai hubungan langsung dengan sains kesihatan dan bioperubatan, melibatkan bidang seperti perubatan klinikal, penyelidikan perubatan dan pembedahan dalam mengubati penyakit dan merawat kecederaan. Ciri-ciri: rawatan menggunakan ubat-ubatan sintetik, menggunakan kaedah moden seperti pembedahan, rawatan laser dan radioterapi, rawatannya adalah lebih berkesan dan lebih cepat, pembuktian keberkesanan secara klinikal, kos rawatan yang mahal.

Ciri-ciri Perubatan Komplementari

Perubatan komplementari secara praktisnya merujuk kepada kepelbagaian kaedah dalam penjagaan kesihatan yang berasal daripada pelbagai bentuk budaya sejak zaman-bermazaman; merangkumi dua bahagian utama iaitu produk semula jadi serta senaman badan dan minda. Kaedah ini boleh digunakan bersama rawatan moden bagi merawat sesuatu penyakit seperti rawatan kanser. Ciri-ciri: tidak melibatkan pembedahan dan jahitan terhadap tubuh badan, tidak menggunakan ubat-ubatan tepratik, dadah dan bahan sintetik kimia, mengambil kira pandangan pengamal perubatan moden dan tradisional. Perubatan komplementari tidak hanya memfokuskan usaha merawat penyakit sahaja tetapi juga memastikan pesakit sihat secara holistik merangkumi fizikal, mental dan emosi.

Jenis-jenis Perubatan Komplementari

(a) Akupunktur — jarum steril dimasukkan ke dalam titik-titik tertentu pada kulit yang disebut titik akupunktur, dimasukkan secara perlahan dan lembut, dapat merangsang sistem saraf untuk melegakan kesakitan. (b) Kiropraktik — tidak menggunakan ubat, sebaliknya menggunakan kemahiran ahli kiropraktor untuk membetulkan semula kedudukan tulang menggunakan tangan; berkesan untuk merawat sakit belakang dan leher, sakit sendi, sakit kepala dan kecederaan sukan. (c) Urutan tradisional — kaedah untuk memanipulasi tisu lembut badan menggunakan tangan, jari dan penumbuk; didapati dapat melegakan keresahan, kesakitan, keletihan, ketegangan otot dan masalah urat saraf. (d) Homeopati — ubat yang sesuai diberikan kepada pesakit berdasarkan gejala yang ditunjukkan atau dinamakan oleh pesakit seperti demam, rasa sakit atau batuk; ubat diberikan menguatkan keupayaan tubuh melawan penyakit menyerang, bukannya menyediakan bahan untuk membunuh kuman penyakit tersebut. (e) Terapi herba — menggunakan tumbuhan atau bahagian tumbuhan yang memiliki khasiat untuk mengubati penyakit; lebih disukai ramai orang kerana sumber semula jadi tidak mendatangkan kesan sampingan dan tidak mengandungi kandungan dadah yang memudaratkan kesihatan.

Penggunaan Tiga Kaedah Perubatan Secara Bersepadu

Perubatan tradisional, perubatan moden dan perubatan komplementari adalah saling melengkapi antara satu sama lain. Setiap kaedah mempunyai kelebihan dan kekurangan masing-masing, contohnya perubatan tradisional kos rendah tetapi rawatan perlahan, perubatan moden berkesan dan cepat tetapi mahal, perubatan komplementari tidak invasif tetapi memerlukan kerjasama dengan rawatan moden untuk penyakit serius seperti kanser. Seorang individu boleh memilih atau menggabungkan ketiga-tiga kaedah perubatan mengikut keperluan dan kesesuaian.

Perbandingan Ubat Buatan Manusia (Sintetik) dengan Ubat Sumber Semula Jadi

Ubat dihasilkan daripada dua sumber, iaitu sama ada buatan manusia (sintetik) atau sumber semula jadi. Ubat buatan manusia: dihasilkan di makmal dan dikomersialkan untuk kegunaan ramai (contoh Vitamin C buatan dalam bentuk pil dijual di farmasi), perlu diambil secara berterusan (biasanya untuk penyakit kronik) atau berhenti apabila telah sembuh, penyembuhan berdasarkan ujian klinikal, berisiko mendapat kesan sampingan jika digunakan tanpa nasihat doktor atau pesakit tidak mengikut dos yang betul. Ubat sumber semula jadi: diperoleh daripada tumbuhan dan haiwan (contoh Vitamin C daripada buah), perlu diambil atau diamalkan secara berterusan dalam jangka masa yang lama supaya berkesan, bukti penyembuhan melalui kepercayaan dan pengalaman orang terdahulu, berisiko mendapat kesan sampingan jika digunakan tanpa nasihat doktor atau pesakit tidak mengikut dos yang betul.

Jenis-jenis Ubat Moden

Ubat moden ialah ubat yang dihasilkan di dalam makmal untuk kegunaan ramai dan dijual di pasaran secara meluas; bergantung pada penggunaannya, diklasifikasikan kepada tiga jenis. (a) Analgesik — berfungsi untuk melegakan kesakitan; contoh aspirin, parasetamol dan kodeina. (b) Antibiotik — berfungsi untuk membunuh atau menghalang pertumbuhan bakteria berjangkit, dihasilkan daripada kumpulan mikroorganisma seperti fungus atau bakteria yang boleh melawan bakteria penyebab penyakit, dihasilkan melalui sintesis bahan kimia, perlu dihabiskan mengikut dos yang diberikan untuk memastikan bakteria dihapuskan; contoh penisilin dan streptomisin. (c) Psikoteraputik — digunakan untuk merawat pesakit psikiatrik, tidak boleh diambil sewenang-wenangnya dan perlu mengikut dos yang ditetapkan oleh doktor kerana boleh menyebabkan perubahan perasaan, pemikiran dan kelakuan seseorang; diklasifikasikan kepada tiga jenis iaitu stimulan (merangsang dan mengaktifkan kegiatan otak, contoh amfetamina), antidepresan (mengawal keadaan kemurungan, contoh imipramin dan amitriptilin), dan antipsikotik (ubat penenang, contoh trankuilizer, barbiturat, dia-azepam dan haloperidol).

Ubat moden = analgesik + antibiotik + psikoteraputik

Kesan Penyalahgunaan Ubat-ubatan

Ubat mesti digunakan dengan tujuan yang betul, iaitu untuk menyembuhkan penyakit. Penyalahgunaan ubatan berlaku apabila seseorang menggunakan ubat-ubatan dengan cara yang salah seperti menggunakan ubat bukan untuk tujuan menyembuhkan penyakit atau mengambil ubat tidak mengikut preskripsi doktor. Hal ini mengakibatkan risiko kesan sampingan yang lebih tinggi diingini berbanding kesan baik ubat. Kesan sampingan ialah kesan yang tidak diingini daripada penggunaan ubat. Kesan penyalahgunaan ubat-ubatan: menyebabkan kematian, menyebabkan kesan sampingan yang teruk seperti alahan, muntah, sakit kepala, demam dan pengsan, menyebabkan ketagihan ubat jika diambil secara berlebihan seperti ubat batuk, menyebabkan ubat itu kurang berkesan untuk melawan penyakit sehingga penyakit yang ingin diubati tidak sembuh. Punca penyalahgunaan ubat-ubatan termasuk: penyalahgunaan dadah, kebergantungan secara berlebihan pada ubat-ubatan, penggunaan ubat tidak mengikut peringkat umur yang ditetapkan, pengambilan ubat tidak mengikut dos yang ditetapkan seperti antibiotik, ubat batuk dan parasetamol.

Definisi Radikal Bebas

Radikal bebas ialah atom atau molekul yang kekurangan satu elektron yang menjadikan atom atau molekul tersebut tidak stabil, reaktif dan cenderung untuk menyerang atom atau molekul lain. Proses pengoksidaan ialah tindak balas kimia yang berlaku apabila suatu bahan tindak balas kimia mengalami kehilangan elektron; proses ini berlaku secara berulang di dalam badan dan menghasilkan radikal bebas. Keadaan ini mencetuskan tindak balas berantai untuk menghasilkan lebih banyak radikal bebas.

Radikal bebas = atom atau molekul yang kekurangan satu elektron (tidak stabil dan reaktif)

Faktor Dalaman Pembentukan Radikal Bebas

Faktor dalaman dan luaran adalah dua faktor yang mempengaruhi jumlah radikal bebas di dalam badan. Faktor dalaman: metabolisme (proses metabolik dalam mitokondria sel menghasilkan radikal bebas sebagai hasil sampingan) dan keradangan (tindak balas keradangan oleh sel darah putih badan terhadap jangkitan atau kecederaan juga menghasilkan radikal bebas).

Faktor Luaran Pembentukan Radikal Bebas

Faktor luaran yang menghasilkan radikal bebas dan menyerang sel-sel badan manusia termasuk sinar ultraungu (daripada cahaya matahari), pencemaran udara, sinaran mengion (sinar-X), asap rokok, dan sisa toksik. Kesemua faktor ini menyebabkan kerosakan DNA apabila radikal bebas merosakkan struktur DNA dan mengambil elektron daripada molekul yang membina DNA.

Kesan Radikal Bebas terhadap Kesihatan Manusia

Radikal bebas merosakkan struktur DNA kita apabila mengambil elektron daripada molekul yang membina DNA. Hal ini membentuk bahan karsinogen dan mungkin menyebabkan mutasi dan kanser. Radikal bebas yang terlalu banyak di dalam badan akan menjejaskan kesihatan manusia, antaranya: menyebabkan penyakit seperti penyakit kardiovaskular dan ketidaksuburan, merosakkan buah pinggang, hati dan paru-paru, menyebabkan penuaan awal seperti wajah berkedut dan rambut beruban.

Definisi Bahan Antioksidan

Bahan antioksidan ialah sebatian kimia yang diperlukan oleh badan kita untuk melambatkan atau menghentikan proses pengoksidaan. Bahan ini melindungi sel badan daripada kerosakan akibat radikal bebas yang dianggap sebagai barisan pertahanan terhadap risiko mendapat sesetengah penyakit. Badan kita berupaya menghasilkan bahan antioksidan, namun apabila usia meningkat, keupayaan ini akan berkurang; oleh itu kita perlu mendapatkan bahan antioksidan melalui pemakanan.

Bahan-bahan Antioksidan dalam Makanan

Lima contoh bahan antioksidan dan sumbernya: (a) Beta karotena — biasanya ditemui dalam kebanyakan makanan yang berwarna merah, kuning atau jingga seperti lobak merah, mangga dan ubi keledek. (b) Lutein — sering dikaitkan dengan mata yang sihat, bahan antioksidan ini terdapat dalam kuantiti yang banyak dalam sayur-sayuran berdaun hijau seperti bayam, kubis dan brokoli. (c) Likopena — bahan antioksidan yang ditemui dalam buah-buahan seperti betik, jambu batu, tembikai, tomato, epal limau gedang dan oren. (d) Vitamin C — dikenali juga sebagai asid askorbik, bahan antioksidan ini terdapat dalam buah-buahan sitrus, bayam, brokoli, kiwi, strawberi, kiwi, lada hijau dan bijirin. (e) Vitamin E — dikenali juga sebagai alfa-tokoferol, ialah bahan antioksidan yang terdapat dalam pelbagai jenis minyak termasuklah minyak kelapa sawit, minyak germa gandum, minyak jagung dan minyak kacang soya, juga ditemui dalam aprikot, brokoli, kekacang dan mangga.

Tindakan Bahan Antioksidan terhadap Radikal Bebas

Bahan antioksidan ialah sebatian kimia yang boleh diperoleh dari sintesis kimia atau secara semula jadi. Apabila bahan antioksidan bertindak balas dengan radikal bebas, sebatian yang stabil akan terhasil dan seterusnya proses pengoksidaan terhenti.

Faktor yang Mempengaruhi Pengoksidaan Makanan

Proses pengoksidaan boleh dilihat berlaku kepada makanan yang terdedah kepada udara. Proses ini menyebabkan buah-buahan seperti epal dan pisang menjadi perang apabila dibiarkan terdedah kepada udara. Larutan yang mengandungi bahan antioksidan dapat melambatkan proses pengoksidaan buah epal — ini diuji menggunakan larutan gula, jus limau, larutan natrium bikarbonat dan larutan garam biasa sebagai pembolehubah dimanipulasikan, dengan perubahan warna hirisan epal sebagai pembolehubah bergerak balas, dan suhu persekitaran serta saiz hirisan dikekalkan sebagai pembolehubah dimalarkan.

Definisi Bahan Aktif dalam Produk Kesihatan

Bahan aktif ialah komponen tertentu di dalam sesuatu produk yang mempunyai kesan terhadap penyembuhan atau pencegahan penyakit. Semua produk kesihatan, sama ada dalam bentuk pil, serbuk atau losen mengandungi bahan aktif yang memainkan peranan dalam memberikan kesan kepada pengguna produk. Contoh pada label produk kesihatan: Vitamin C (Antioksidan), GSP Zinc Chloride 1% (Mencegah kulit kusam), Imflamotix 0.8mg (Antioksidan), Apifos GP1 (Antiseptik). Bahan aktif akan memberikan kesan atau tujuan yang sama walaupun digunakan dalam produk dengan jenama yang berbeza. Kadangkala, dua atau lebih bahan aktif tidak boleh digunakan bersama kerana boleh bertindak balas dan menghasilkan kemudaratan kepada kesihatan.

Penggunaan Produk Kesihatan yang Terdapat dalam Pasaran

Kini, permintaan terhadap produk kesihatan semakin tinggi kerana beberapa sebab: kadangkala produk kesihatan seperti suplemen diambil untuk penyakit dan melengkapkan kekurangan kesihatan kita; produk kesihatan yang baik dapat menjamin tumbesaran yang normal dan meningkatkan daya pencegahan penyakit, contohnya pengambilan multivitamin dapat meningkatkan proses tumbesaran kanak-kanak; gaya hidup masyarakat kini yang sibuk bekerja dan tidak mengamalkan pemakanan yang seimbang menyebabkan produk kesihatan menjadi keperluan, contohnya pengambilan pil vitamin menjadi pelengkap kepada senaian pemakanan yang tidak seimbang. Namun, orang ramai perlu lebih berhati-hati dalam memilih produk kesihatan yang sesuai; perlu mendapatkan nasihat daripada doktor perubatan dan sentiasa menyemak label sebelum membeli atau menggunakan sebarang produk kesihatan untuk mengelakkan kesan yang tidak diingini.

Kewajaran Penggunaan Produk Kesihatan

Murid digalakkan mengumpulkan maklumat tentang produk kesihatan yang terdapat di pasaran tempatan, merujuk kepada portal rasmi Kementerian Kesihatan Malaysia untuk mengenal pasti bahan aktif yang terdapat dalam produk dan kegunaannya kepada badan. Kewajaran penggunaan produk kesihatan bergantung pada keperluan individu, nasihat doktor, dan ketepatan label bahan aktif berbanding tujuan kesihatan yang ingin dicapai.

Contoh soalan

Bandingkan ciri-ciri perubatan tradisional dengan perubatan moden dari segi sumber rawatan, kos dan keberkesanan.

• Sumber rawatan: perubatan tradisional menggunakan bahan semula jadi daripada tumbuhan dan haiwan, manakala perubatan moden menggunakan ubat-ubatan sintetik serta kaedah seperti pembedahan, rawatan laser dan radioterapi.
• Kos rawatan: perubatan tradisional mempunyai kos rawatan yang RENDAH, manakala perubatan moden mempunyai kos rawatan yang MAHAL.
• Keberkesanan: perubatan tradisional lebih PERLAHAN dan memakan masa dengan pembuktian secara pengalaman, manakala perubatan moden lebih BERKESAN dan CEPAT dengan pembuktian secara klinikal.

Contoh soalan

Nyatakan tiga jenis ubat moden dan berikan satu contoh bagi setiap jenis.

• Analgesik — berfungsi melegakan kesakitan; contoh aspirin atau parasetamol.
• Antibiotik — berfungsi membunuh atau menghalang pertumbuhan bakteria berjangkit; contoh penisilin atau streptomisin.
• Psikoteraputik — digunakan untuk merawat pesakit psikiatrik dan mengawal kegiatan otak, perasaan dan pemikiran; contoh amfetamina (stimulan) atau haloperidol (antipsikotik).

Contoh soalan

Lai Yee mendapati kulitnya menjadi merah dan berasa pedih selepas terdedah kepada matahari di Pulau Perhentian. Terangkan jenis ubat tradisional yang sesuai digunakan dan jelaskan mengapa ubat tradisional dipilih berbanding ubat moden dalam keadaan ini.

• Lendiran daripada daun aloe vera (lidah buaya) boleh disapu pada kulit untuk mengurangkan kesakitan kulit akibat selaran matahari (sunburn).
• Ubat tradisional sesuai digunakan kerana bahan semula jadi ini mudah didapati dan kos rawatan adalah rendah berbanding ubat moden.
• Ubat tradisional ini telah diwarisi dan diamalkan turun-temurun dengan pembuktian keberkesanan melalui pengalaman masyarakat tempatan.
• Walau bagaimanapun, jika kemerahan kulit teruk atau berpanjangan, kaedah perubatan moden seperti krim antiseptik atau nasihat doktor tetap diperlukan untuk memastikan keberkesanan dan elak komplikasi.
• Kedua-dua kaedah perubatan tradisional dan moden boleh digunakan secara saling melengkapi mengikut keperluan dan keterukan masalah kulit.

Contoh soalan

Huraikan cara radikal bebas terbentuk di dalam badan manusia dan nyatakan dua faktor pembentukan radikal bebas.

• Radikal bebas terbentuk apabila atom atau molekul kehilangan satu elektron melalui proses pengoksidaan, menjadikannya tidak stabil dan reaktif serta cenderung menyerang atom atau molekul lain, mencetuskan tindak balas berantai.
• Faktor dalaman: metabolisme (proses metabolik dalam mitokondria sel menghasilkan radikal bebas sebagai hasil sampingan) dan keradangan (tindak balas sel darah putih terhadap jangkitan atau kecederaan).
• Faktor luaran: sinar ultraungu, pencemaran udara, sinaran mengion, asap rokok dan sisa toksik.

Contoh soalan

Jelaskan peranan bahan antioksidan di dalam tubuh badan manusia dan berikan tiga jenis bahan antioksidan beserta sumbernya secara semula jadi.

• Bahan antioksidan ialah sebatian kimia yang diperlukan oleh badan untuk melambatkan atau menghentikan proses pengoksidaan, melindungi sel badan daripada kerosakan akibat radikal bebas.
• Apabila bahan antioksidan bertindak balas dengan radikal bebas, sebatian yang stabil terhasil dan proses pengoksidaan terhenti, sekali gus mengurangkan risiko mendapat sesetengah penyakit seperti kanser dan penyakit kardiovaskular.
• Beta karotena — terdapat dalam makanan berwarna merah, kuning atau jingga seperti lobak merah, mangga dan ubi keledek.
• Lutein — terdapat dalam sayur-sayuran berdaun hijau seperti bayam, kubis dan brokoli.
• Vitamin C — terdapat dalam buah-buahan sitrus, bayam, brokoli, kiwi dan strawberi.
• Badan manusia berupaya menghasilkan bahan antioksidan sendiri tetapi keupayaan ini berkurang dengan peningkatan usia, oleh itu pemakanan seimbang penting untuk membekalkan bahan antioksidan tambahan.

Contoh soalan

Dalam satu eksperimen, hirisan epal direndam dalam larutan gula, jus limau, larutan natrium bikarbonat dan larutan garam biasa selama 15 minit. Nyatakan pernyataan masalah eksperimen ini dan terangkan bagaimana keputusan eksperimen dapat menunjukkan jenis larutan yang mengandungi bahan antioksidan.

• Pernyataan masalah: Apakah cara untuk melambatkan proses pengoksidaan buah epal?
• Hirisan epal yang direndam dalam larutan yang mengandungi bahan antioksidan akan TIDAK berubah warna menjadi perang, atau perubahan warnanya lebih perlahan berbanding kawalan.
• Hirisan epal yang direndam dalam larutan yang TIDAK mengandungi bahan antioksidan akan menjadi perang dengan lebih cepat akibat proses pengoksidaan yang berterusan.
• Jus limau (mengandungi vitamin C/asid askorbik sebagai antioksidan) dijangka paling berkesan melambatkan pengoksidaan berbanding larutan garam biasa yang berfungsi sebagai kawalan.