Koordinasi Badan — Nota JomSkor

Sistem Endokrin dan Fungsinya

Sistem endokrin ialah salah satu sistem di dalam badan yang mengkoordinasikan fungsi badan yang melibatkan bahan kimia. Sistem endokrin berfungsi sebagai penghantar maklumat ke seluruh badan menggunakan hormon. Hormon disejat oleh sejenis bahan kimia organik yang dirembeskan oleh kelenjar khas yang dikenali sebagai kelenjar endokrin. Kelenjar endokrin ialah kelenjar tanpa duktus kerana hormonnya tidak dibawa melalui duktus tetapi dirembeskan terus ke dalam sistem peredaran darah keseluruh badan. Apabila terserempak dengan ular, kelenjar endokrin merembeskan hormon yang menyebabkan peningkatan denyutan jantung, kadar pernafasan, tekanan darah, aras glukosa darah dan kadar metabolisme, menyebabkan jantung mengepam lebih banyak darah, otot mendapat lebih banyak tenaga, membolehkan tindakan lari dengan laju.

Ciri-ciri Hormon dan Koordinasi Hormon

Hormon mempunyai ciri-ciri berikut: sejenis protein, dirembeskan dalam kuantiti yang sedikit, dibawa oleh peredaran darah, kesan adalah lama, gerak balas adalah perlahan, dan merangsang fungsi tisu atau organ khusus. Hormon bertindak ke atas organ sasaran yang mempunyai reseptor sesuai yang boleh mengenal dan bergerak balas terhadap hormon yang tertentu. Hormon diangkut oleh aliran darah dalam salur darah hingga mencapai sel organ sasaran yang mempunyai reseptor yang sepadan dengan hormon tersebut.

Kelenjar Pituitari

Kelenjar pituitari terletak di bawah serebrum dan dikenali sebagai kelenjar induk kerana menghasilkan hormon yang mengawal kelenjar endokrin yang lain. Hormon Antidiuresis (ADH) mengawal kuantiti air yang diserap semula oleh ginjal. Hormon Pertumbuhan (GH) merangsang pertumbuhan di peringkat kanak-kanak, mengekalkan komposisi badan yang sihat pada orang dewasa, dan mengekalkan jisim otot serta jisim tulang orang dewasa.

Hormon: Hormon Antidiuresis (ADH), Hormon Pertumbuhan (GH)

Kelenjar Tiroid

Kelenjar tiroid terletak di bahagian hadapan trakea. Hormon tiroksina mengawal kadar metabolisme badan, mengawal pertumbuhan dan perkembangan fizikal dan mental dalam kanak-kanak.

Hormon: Tiroksina

Kelenjar Adrenal

Kelenjar adrenal terletak di bahagian atas ginjal. Hormon adrenalina menyediakan badan kita untuk bertindak dalam keadaan kecemasan iaitu dengan meningkatkan kadar metabolisme, meningkatkan kadar denyutan jantung, meningkatkan aras glukosa darah, dan membesarkan saiz anak mata.

Hormon: Adrenalina

Pankreas

Pankreas terletak di belakang perut. Hormon insulin mengawal aras glukosa di dalam darah dengan menukarkan glukosa yang berlebihan kepada glikogen untuk disimpan di dalam hati.

Hormon: Insulin

Ovari dan Testis

Perempuan mempunyai sepasang ovari yang terletak di dalam ruang pelvis. Hormon estrogen mengawal ciri-ciri seks sekunder perempuan seperti perkembangan payudara dan pembesaran pinggul, merangsang penghasilan ovum, dan menyediakan uterus untuk penempelan embrio. Hormon progesteron mengekalkan ketebalan dinding uterus untuk penempelan embrio. Testis menghasilkan hormon testosteron yang mengawal perkembangan ciri-ciri seks sekunder lelaki seperti suara yang garau dan pertumbuhan misai, serta merangsang penghasilan sperma.

Ovari: Estrogen, Progesteron | Testis: Testosteron

Ketidakseimbangan Hormon Tiroksina

Kekurangan hormon tiroksina akan menyebabkan kadar metabolisme rendah, tidak tahan sejuk, perkembangan fizikal dan mental terbantut pada kanak-kanak (kretinisme), kurang bertenaga, cenderung menjadi gemuk dan goiter. Hormon tiroksina yang berlebihan akan menyebabkan kadar metabolisme tinggi, berpeluh dan sentiasa berasa panas, sukar tidur dan rasa cepat selepas makan, cenderung menjadi kurus, pembesaran kelenjar tiroid serta mata yang menonjol keluar (exophthalmos) dan bola mata yang berkilat.

Kekurangan = Kretinisme/Myxedema | Berlebihan = Goiter/Penurunan Berat Badan

Ketidakseimbangan Hormon Testosteron, Estrogen dan Progesteron

Kekurangan hormon testosteron akan menyebabkan lambat akil baligh dan bilangan sperma yang rendah. Hormon testosteron yang berlebihan akan menyebabkan sifat kelelakian pada wanita. Kekurangan hormon estrogen akan menyebabkan perkembangan ciri-ciri seks sekunder perempuan terjejas. Hormon estrogen yang berlebihan akan menyebabkan sifat keperempuanan pada lelaki. Kekurangan hormon progesteron akan menyebabkan masalah haid, sakit kepala, sembelit dan keguguran kandungan.

Ketidakseimbangan Hormon Pertumbuhan (GH)

Kekurangan hormon pertumbuhan akan menyebabkan kekerdilan. Hormon pertumbuhan yang berlebihan akan menyebabkan pertumbuhan tidak terkawal dan akromegali (kebesaran). Gigantisme berlaku jika hormon pertumbuhan berlebihan dialami semasa kanak-kanak, manakala akromegali berlaku jika berlebihan pada orang dewasa selepas tulang berhenti membesar, menyebabkan kebesaran pada tangan, kaki dan wajah.

Kekurangan = Kekerdilan | Berlebihan = Gigantisme (kanak-kanak) / Akromegali (dewasa)

Ketidakseimbangan Hormon Antidiuresis (ADH)

Kekurangan hormon antidiuresis (ADH) akan menyebabkan air tidak dapat diserap semula di duktus pengumpul di ginjal, penghasilan urin yang berlebihan, sentiasa berasa dahaga, dan diabetes insipidus. Hormon antidiuresis (ADH) yang berlebihan akan menyebabkan sakit kepala dan pening.

Kekurangan = Diabetes Insipidus | Berlebihan = Sakit Kepala dan Pening

Ketidakseimbangan Hormon Insulin

Kekurangan hormon insulin akan menyebabkan glukosa berlebihan tidak dapat ditukar menjadi glikogen, aras glukosa darah meningkat, dan diabetes melitus. Hormon insulin yang berlebihan akan menyebabkan aras glukosa rendah dan hipoglisemia, dengan gejala seperti menggigil, berpeluh, lapar, pening atau pengsan.

Kekurangan = Diabetes Melitus | Berlebihan = Hipoglisemia

Jenis-jenis Dadah: Penenang dan Perangsang

Dadah penenang menghalang atau melembabkan pergerakan impuls dalam koordinasi badan, pengguna akan mengantuk dan kurang cemas, kesan juga bergantung pada dos yang diambil, contohnya barbiturat dan alkohol. Dadah perangsang mempercepat pergerakan impuls dalam koordinasi badan, pengguna akan berasa sangat yakin dan berwaspada terhadap perubahan sekeliling, kesan juga bergantung pada dos yang diambil, contohnya amfetamina dan metamfetamin.

Jenis-jenis Dadah: Inhalan dan Halusinogen

Dadah inhalan ialah bahan kimia yang boleh disedut melalui pernafasan, menyebabkan halusinasi, merosakkan otak, peparu dan ginjal, contohnya pelarut bahan gas. Dadah halusinogen mengubah laluan impuls di dalam otak, menyebabkan khayal, mengesan rangsangan, menjejaskan persepsi, menjejaskan koordinasi otot, menyebabkan terdengar suara-suara dan terlihat objek yang tidak wujud, contohnya ketamin dan LSD (dietilamida asid lisergik).

Gangguan kepada Koordinasi Badan akibat Dadah

Koordinasi badan boleh terganggu disebabkan oleh pelbagai faktor, salah satunya ialah pengambilan dadah yang di luar kawalan. Dadah merupakan satu bahan kimia yang dapat mengganggu fungsi neuron dengan cara melambatkan pergerakan impuls di dalam neuron. Kesan dadah terhadap sistem saraf merangsang atau melambatkan sistem saraf, yang seterusnya mendegupkan jantung, mempercepat kadar pernafasan, meningkatkan tekanan darah, atau melambatkan tindakan tersebut hingga menyebabkan gangguan persepsi, halusinasi dan ilusi, dan lambat bergerak balas terhadap rangsangan, mengantuk dan koordinasi otot yang lemah. Penyalahgunaan dadah menyebabkan ketagihan, dan jika tidak mengambil dadah penagih akan mengalami simptom penarikan diri seperti menggigil, loya, resah dan sedih.

Kesan Dadah dan Alkohol kepada Ketidakseimbangan Hormon

Badan akan mengalami gangguan koordinasi dan terdedah kepada bahaya dan kecederaan. Tubuh badan akan mengalami pertumbuhan yang melampau atau terlalu berlaku perkembangan jika berlaku kerosakan pada kelenjar pituitari. Perkembangan akan terbantut jika hormon estrogen dan testosteron gagal berfungsi secara normal. Gejala ketidakseimbangan hormon dapat diperhatikan melalui perubahan fizikal dan mental penghidap seperti badan terlalu besar dan tinggi, terlalu kurus, murung dan kurang daya ingatan.

Kesan Dadah dan Alkohol kepada Sistem Saraf

Pertuturan tidak jelas: mengambil alkohol akan memberikan kesan buruk kepada bahagian serebrum dalam otak; serebrum ialah bahagian otak yang mengawal pertuturan manusia; hal ini menyebabkan mereka yang minum alkohol secara berlebihan akan mengalami pertuturan yang tidak jelas dan meracau. Tindakan refleks yang lambat: bahan kimia psikoaktif di dalam dadah dan etanol di dalam alkohol akan melambatkan gerak balas sistem saraf terhadap rangsangan kerana bahan kimia ini akan berada di antara neuron aferen dengan interneuron, mengakibatkan pergerakan impuls terhalang dan melambatkan proses penghantaran maklumat ke otak. Hilang keseimbangan: pengambilan dadah dan minuman beralkohol akan menyebabkan koordinasi otot lemah dan mengakibatkan cara berjalan tidak betul, terhuyung-hayang dan hilang keseimbangan badan.

Kesan Dadah dan Alkohol kepada Hati: Sirosis Hati

Pengambilan minuman beralkohol yang berterusan terutamanya jika diambil dalam jumlah yang banyak dan penyalahgunaan dadah boleh memberikan kesan toksik kepada hati dan menyebabkan sirosis hati. Sirosis hati ialah keadaan hati mengalami kerosakan yang kronik, berparut, mengeras dan tidak berfungsi seperti hati yang sihat. Parut ini akan merebak secara perlahan-lahan sehingga fungsi hati hilang sepenuhnya.

Kesan Alkohol kepada Perut: Ulser Peptik

Alkohol boleh menyebabkan ulser perut. Ulser perut atau ulser peptik merupakan satu keadaan selaput di dalam perut mengalami luka. Hal ini demikian kerana alkohol menyebabkan perut menghasilkan lebih banyak asid daripada biasa yang akan mengakibatkan iritasi dan radang pada selaput di dalam perut. Pesakit akan mengadu pedih atau sakit di kawasan ulu hati, berasa kembung perut, loya dan muntah. Pesakit ulser perut juga boleh mengalami gejala yang lebih serius seperti muntah darah dan najis berwarna hitam.

Kesan Dadah kepada Tingkah Laku: Perlakuan Ganas dan Halusinasi

Pengambilan dadah seperti amfetamina akan mengaktifkan sel-sel otak dan meningkatkan kadar metabolisme; pengguna akan menjadi lebih aktif, tidak dapat tidur, bersikap ganas dan agresif. Seseorang yang minum alkohol secara berlebihan akan mabuk dan hilang kewarasan fikiran, mereka akan berkelakuan seperti orang gila, ketawa berseorangan, bertindak di luar kawalan dan boleh menjadi ganas. Dadah seperti ganja mengganggu fungsi otak, dadah ini akan menyebabkan penagih itu mengalami halusinasi, paranoid atau perasaan syak wasangka dan takut terhadap orang lain. Halusinasi juga mungkin menyebabkan kelakuan menjadi agresif terhadap orang lain.

Minda yang Sihat dan Ciri-cirinya

Minda merupakan fungsi otak yang berkaitan dengan kesedaran kita seperti personaliti, pemikiran, ingatan, pertimbangan, intelek dan emosi. Minda yang sihat ialah keupayaan otak untuk menaakul dan berfikir, iaitu mampu membuat pertimbangan yang logik sebelum tindakan diambil. Minda yang sihat juga merujuk kepada sikap positif, berdikari, penyayang dan bertanggungjawab. Ciri-ciri individu yang mempunyai minda yang sihat: boleh berfikir dan membuat pertimbangan yang wajar, mampu mengesan rangsangan dan bergerak balas dengan sewajarnya, boleh mengingati peristiwa silam yang sedih dan gembira, sanggup menerima cabaran, mampu membezakan antara yang betul dengan salah, bertanggungjawab, hidup tenteram dan mempunyai pandangan positif terhadap kehidupan, bebas daripada prasangka, berfikiran terbuka dan tidak emosional, dan mampu menaakul.

Faktor yang Mempengaruhi Kesihatan Minda

Terdapat beberapa faktor yang mempengaruhi minda dan kesihatan mental: (a) Ketidakseimbangan hormon biasa berlaku sebelum atau semasa kitar haid dan juga apabila putus haid; seseorang itu akan mengalami sakit kepala, murung dan cepat marah. (b) Pengambilan minuman beralkohol secara berlebihan akan menjejaskan keupayaan seseorang untuk berfikir, mengesan rangsangan, dan mengawal emosi; seseorang yang mabuk boleh menjadi agresif dan membahayakan diri sendiri atau orang lain. (c) Penyalahgunaan dadah akan mendatangkan akibat yang buruk seperti kegagalan melaksanakan kewajipan terhadap keluarga, kerja dan pelajaran, serta menyebabkan masalah mental yang serius. (d) Tekanan mental boleh menjejaskan minda yang sihat; oleh itu, kita perlu sentiasa pandai mengawal tekanan supaya tidak menjejaskan minda. (e) Kecederaan otak akibat jangkitan mikroorganisma/patogen, kemalangan atau tumor boleh menyebabkan seseorang itu hilang ingatan dan daya intelek serta mudah dipengaruhi oleh perasaannya. (f) Penuaan juga merupakan faktor yang boleh mempengaruhi kesihatan minda.

Kepentingan Minda yang Sihat kepada Keluarga, Tempat Kerja, Masyarakat dan Negara

Setiap individu seharusnya mempunyai minda yang sihat dan baik kerana setiap individu mempunyai tanggungjawab sendiri terhadap keluarga, tempat kerja, masyarakat dan negara. Keluarga: dapat membina keluarga bahagia, membuat keputusan secara bijak, menjadi teladan dalam keluarga supaya diikuti oleh ahli keluarga. Tempat kerja: menjalin hubungan yang baik antara pekerja dengan majikan, menjalin hubungan yang baik antara rakan sekerja, menghasilkan kerja yang berkualiti, berdisiplin. Masyarakat: belajar menangani kritikan dengan baik, boleh berperanan sebagai kawan untuk bertukar-tukar fikiran, membantu masyarakat yang dalam kesusahan. Negara: berfikir dengan positif, mengamalkan nilai-nilai keagamaan dan moral, mengamalkan cara hidup sihat, dapat menjanakan ekonomi negara.

Contoh soalan

Rajah menunjukkan sistem endokrin manusia dengan kelenjar P (di kepala), Q (di leher) dan R (di belakang perut). Namakan kelenjar P, Q dan R serta nyatakan satu hormon yang dirembeskan oleh setiap kelenjar tersebut.

• P ialah kelenjar pituitari, hormon yang dirembeskan ialah Hormon Antidiuresis (ADH) atau Hormon Pertumbuhan (GH).
• Q ialah kelenjar tiroid, hormon yang dirembeskan ialah tiroksina.
• R ialah pankreas, hormon yang dirembeskan ialah insulin.
• Kelenjar pituitari dikenali sebagai kelenjar induk kerana hormon yang dirembeskannya mengawal kelenjar endokrin yang lain.

Contoh soalan

Terangkan punca dan kesan ketidakseimbangan hormon insulin kepada kesihatan manusia.

• Punca: pankreas gagal menghasilkan hormon insulin yang cukup atau sel badan menjadi rintang terhadap insulin.
• Kekurangan hormon insulin menyebabkan glukosa berlebihan tidak dapat ditukar menjadi glikogen untuk disimpan di dalam hati.
• Kesan kekurangan: aras glukosa darah meningkat, menyebabkan penyakit diabetes melitus.
• Kesan kelebihan hormon insulin: aras glukosa darah menjadi terlalu rendah (hipoglisemia), dengan gejala seperti menggigil, berpeluh, lapar, pening atau pengsan.
• Pesakit diabetes melitus perlu mengawal pengambilan gula dan menjalani suntikan insulin atau ubat untuk mengawal aras glukosa darah.

Contoh soalan

Bezakan antara dadah jenis penenang dengan dadah jenis perangsang dari segi kesan terhadap koordinasi badan, dan berikan satu contoh bagi setiap jenis.

• Dadah penenang menghalang atau melembabkan pergerakan impuls dalam koordinasi badan, menyebabkan pengguna mengantuk dan kurang cemas. Contoh: barbiturat atau alkohol.
• Dadah perangsang mempercepat pergerakan impuls dalam koordinasi badan, menyebabkan pengguna berasa sangat yakin dan berwaspada terhadap perubahan sekeliling. Contoh: amfetamina atau metamfetamin.
• Kesan kedua-dua jenis dadah ini juga bergantung pada dos yang diambil.

Contoh soalan

Terangkan tiga kesan penyalahgunaan dadah dan alkohol kepada kesihatan fizikal dan mental manusia.

• Sirosis hati: pengambilan minuman beralkohol yang berterusan dan dalam jumlah banyak memberikan kesan toksik kepada hati, menyebabkan kerosakan kronik, berparut dan hati tidak berfungsi seperti hati yang sihat.
• Ulser peptik: alkohol menyebabkan perut menghasilkan lebih banyak asid, mengakibatkan iritasi dan radang pada selaput perut; pesakit mengadu sakit di ulu hati, kembung perut, loya dan muntah, malah boleh muntah darah pada kes serius.
• Perlakuan ganas dan halusinasi: dadah seperti amfetamina meningkatkan kadar metabolisme dan menjadikan pengguna agresif; dadah seperti ganja mengganggu fungsi otak dan menyebabkan halusinasi, paranoid serta perasaan syak wasangka terhadap orang lain.

Contoh soalan

Senaraikan lima ciri individu yang mempunyai minda yang sihat dan baik, dan nyatakan satu faktor yang boleh menjejaskan kesihatan minda seseorang.

• Ciri minda sihat (mana-mana lima): boleh berfikir dan membuat pertimbangan yang wajar; mampu mengesan rangsangan dan bergerak balas dengan sewajarnya; boleh mengingati peristiwa silam yang sedih dan gembira; sanggup menerima cabaran; mampu membezakan antara yang betul dengan salah; bertanggungjawab; hidup tenteram dan mempunyai pandangan positif terhadap kehidupan; bebas daripada prasangka.
• Faktor yang menjejaskan kesihatan minda (contoh): ketidakseimbangan hormon semasa haid, pengambilan minuman beralkohol secara berlebihan, penyalahgunaan dadah, tekanan mental, kecederaan otak, atau penuaan.
• Sebagai contoh, ketidakseimbangan hormon sebelum atau semasa kitar haid boleh menyebabkan seseorang berasa sakit kepala, murung dan cepat marah.

Contoh soalan

Nyatakan kepentingan mempunyai minda yang sihat kepada keluarga dan tempat kerja.

• Kepentingan kepada keluarga: dapat membina keluarga bahagia, membuat keputusan secara bijak, dan menjadi teladan dalam keluarga supaya diikuti oleh ahli keluarga yang lain.
• Kepentingan kepada tempat kerja: menjalin hubungan yang baik antara pekerja dengan majikan dan antara rakan sekerja, menghasilkan kerja yang berkualiti, serta menjadi pekerja yang berdisiplin.
• Individu yang bermind sihat lebih mampu menangani tekanan dan tanggungjawab harian dengan baik.